1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri Ders Notu

Afet Yönetiminin Tarihsel Örnekleri

1556 Shaanxi:

• Yaklaşık 100 bin doğrudan can kaybı.
• Toprak kayması, yangın, salgın ve kıtlıkla toplam kayıp 830 bine ulaştı.
• Yeniden yapımda bambu ve ahşap tercih edildi.

1894 İstanbul:

• 474 ölü, 482 yaralı.
• II. Abdülhamid yardım ve çadır organizasyonu yaptı.
• Rasathane imkânları geliştirildi.
• Modern sismolojik aletler getirildi.
• Yapı denetimleri artırıldı.

1939 Erzincan:

• 7,9 büyüklük.
• Yaklaşık 33 bin ölü.
• 100 binden fazla ağır hasarlı bina.
• Şehrin taşınması kararı.
• Vergi, avans, arsa ve yapı malzemesi desteği.

1960 Şili:

• Yaklaşık 9,5 büyüklük.
• Yaklaşık 5000 ölü.
• 2 milyondan fazla evsiz.
• Ulusal sismik tasarım stratejisi.

1755 Lizbon Depremi

Tarih:

• 1 Kasım 1755.

Büyüklük:

• Yaklaşık 8,3.

Yıkımı artıranlar:

• Yangın.
• Tsunami.
• Azizler Günü nedeniyle kiliselerde yoğunluk.

Can kaybı:

• Farklı kaynaklarda 10 bin-100 bin arası tahmin.

Lizbon - İdari Etkiler

Pombal:

• Geniş yetkiler aldı.
• 12 bölge lideri atadı.
• Askerî-sivil koordinasyon sağladı.
• Yağmaya sert ceza getirdi.
• Giriş-çıkışları kontrol etti.
• Geçici mahkemeler kurdu.
• Şehir planını yeniden düzenledi.

Yapı:

• Geniş caddeler.
• Standart malzemeler.
• Gaiola Pombalina.
• Bilimsel şehircilik.

Lizbon - Sosyal Etkiler

• Lizbon’un yaklaşık %85’i yıkıldı.
• Korku ve inanç tartışmaları yaşandı.
• Basında sansasyonel haberler yayıldı.
• Voltaire ve Rousseau depremle ilgili düşünceler ortaya koydu.
• Eğitim sistemi gözden geçirildi.
• İç bölgelere ve kolonilere göç oldu.
• Kütüphane, saray, sanat eseri ve arşiv kayıpları yaşandı.
• Pombal anketleriyle sistematik deprem verisi toplandı.
• Sismoloji biliminin temelleri atıldı.

Lizbon - Ekonomik Etkiler

• Liman ve ticaret tesisleri yıkıldı.
• Sömürge ticaret ağları zarar gördü.
• Altın ve gümüş stokları kayboldu/yağmalandı.
• Vergiler geçici askıya alındı.
• İthalat gelirlerinden %4 bağış kesildi.
• Soylulara yeni vergiler getirildi.
• Kilise gelirlerinin büyük kısmına el konuldu.
• İnşaat sektörü yeniden canlandı.
• 1761’de kraliyet hazinesi kuruldu.
• Göç nedeniyle tarımsal üretim azaldı ve kıtlık görüldü.

1766 İstanbul Depremi

Tarih:

• 22 Mayıs 1766.

Büyüklük:

• Yaklaşık 7,5.

Süre:

• Yaklaşık 2 dakika.

Artçılar:

• 8 ay sürdü.
• 5 Ağustos artçısı çok güçlüydü.

Can kaybı:

• Yaklaşık 4-5 bin.

Önemli hasarlar:

• Fatih Camisi.
• Bayezid Camisi.
• Şehzadebaşı Camisi.
• Kapalıçarşı.

Padişah:

• III. Mustafa.

İstanbul - İdari Etkiler

• Kaymakam, kadı ve subaşı görevlendirildi.
• Mimarbaşı Halit Efendi hasar tespiti yaptı.
• Taş ve kâgir bina fermanı çıkarıldı.
• Fatih Camisi Tahir Ağa tarafından yeniden yapıldı.
• Ayasofya, Sultanahmet, Kapalıçarşı onarıldı.
• Çevre illerden usta ve malzeme getirildi.
• Geçici adli birimler kuruldu.
• Vakıf ve hayır kurumları onarımlara destek verdi.

İstanbul - Sosyal Etkiler

• Su, yiyecek, barınma ve ulaşım sorunları yaşandı.
• Fırın ve değirmenler öncelikle onarıldı.
• İstanbul’dan taşraya göç oldu.
• Kadın ve çocuklara yardımda öncelik verildi.
• Kadınlar yardım faaliyetlerine katıldı.
• Şeyhülislam dilencilerin korunması için fetva verdi.
• Loncalar ve din görevlileri yardım dağıttı.
• Cami ve tekkeler yardımlaşma ve haberleşme merkezi oldu.
• Eyüp ve Üsküdar vakıfları aktif rol aldı.
• Rum ve Ermeni kiliselerinde Müslüman ustalar görev yaptı.
• Medrese eğitimi geçici ders halkalarıyla sürdürülmeye çalışıldı.
• Minas Ceranyan depremi şiirle anlattı.

İstanbul - Ekonomik Etkiler

Hasar dağılımı:

• %30 cami.
• %20 eğitim binası.
• %15 mirî hizmet binası.
• %10 sur.
• %10 saray.
• %5 ticari yapı.
• %10 diğer.

Tedbirler:

• Her evden 22 akçe ek vergi.
• II. Bayezid Vakfı’nın dört yıllık gelirinin onarıma ayrılması.
• Narh ile malzeme ve işçilik fiyat kontrolü.
• Kâgir bina zorunluluğu.
• Yollar, depolar ve su şebekesinin onarımı.

Tahminî maddi zarar:

• 22 bin kese.
• Yaklaşık 11 milyon kuruş.

Karşılaştırma

Benzer:

• Büyük can ve mal kaybı.
• Acil müdahale.
• Geçici barınma.
• Adli hizmetlerin devamı.
• Göç.
• Sosyal dayanışma.
• Ekonomik düzenlemeler.
• Yeniden yapılanma.

Lizbon’a özgü öne çıkanlar:

• Yangın + tsunami.
• Pombal merkezîleşmesi.
• Gaiola Pombalina.
• Sistematik anket.
• Sismoloji.
• Aydınlanma tartışmaları.
• Sömürge ticaretinde büyük aksama.

İstanbul’a özgü öne çıkanlar:

• Vakıf-lonca-mahalle dayanışması.
• 22 akçe ek vergi.
• Narh.
• Mimarbaşı Halit Efendi.
• Tahir Ağa.
• Geçici ders halkaları.
• Cemaatler arası onarım iş birliği.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Lizbon 1755, İstanbul 1766.
• Pombal = Lizbon.
• III. Mustafa = İstanbul.
• Gaiola Pombalina = Lizbon.
• 22 akçe = İstanbul.
• Narh = İstanbul.
• Voltaire ve Rousseau = Lizbon’un düşünsel etkileri.
• Minas Ceranyan = İstanbul.
• Halit Efendi = hasar tespiti.
• Tahir Ağa = Fatih Camisi.
• Lizbon’da tsunami, İstanbul’da tsunami bilgisi bu konu kapsamında verilmez.

1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremlerinin Etkileri Kısa Özeti

1755 Lizbon Depremi deprem, yangın ve tsunami zinciriyle büyük yıkım yarattı. Pombal’ın geniş yetkileriyle şehir planlı biçimde yeniden kuruldu; Gaiola Pombalina gibi deprem dayanımlı yöntemler geliştirildi, sismolojiye temel oluşturan anketler yapıldı. Sosyal, düşünsel ve ekonomik hayat köklü biçimde etkilendi.

1766 İstanbul Depremi III. Mustafa döneminde gerçekleşti. Devlet idari görevliler, teknik heyetler, vakıflar ve taşradan getirilen insan-malzemeyle yeniden yapılanmayı yönetti. Toplumsal dayanışmada loncalar, vakıflar, din görevlileri, kadınlar ve farklı cemaatler etkili oldu. Ekonomik kaybı karşılamak için ek vergi, vakıf geliri ve narh gibi yöntemler kullanıldı.