Cumhuriyet Dönemi’nde (1923-1960 Arası) Deneme Ders Notu

Cumhuriyet Dönemi’nde (1923-1960 Arası) Deneme — Ders Notu

I. Deneme: Temel Tanım ve İşleyiş

**Deneme**, üzerinde düşünülen bir meseleyi yazarın **kişisel gözlem ve yorumlarıyla, özgün bir söyleyişle, kesin bilimsel ispat zorunluluğu olmadan** tartıştığı düzyazı türüdür. **Konu alanı geniştir.** Okurun yalnız bilgi edinmesini değil, **düşünmesini ve kendi değerlendirmesini kurmasını** ister. Kişisel bir anı, gözlem veya diyalog havası anlatıma girebilir; buna rağmen türü belirleyen ana unsur **düşüncenin işleniş biçimi**dir.

**Yapıyı anlamada üç düzey:** **Konu** (ne konuşuluyor?) → **Ana düşünce** (yazar bunu ne için anlatıyor?) → **Yardımcı düşünceler** (hangi ayrım ve gerekçelerle geliştiriyor?). Örneğin _Samimilik_ için konu **samimiyet ve doğru söyleme tutumu**; ana düşünce **samimiyetin akla geleni pat diye söylemek değil, düşünülmüş ve sorumluluğu üstlenilmiş kanaat olması**; yardımcı düşünceler **nezaket, önyargıları aşma, düşünme emeği ve söze özen**dir.

**Deneme/makale:** Deneme kişisel yorum ve özgün düşünce yolunu öne çıkarırken makalenin bilimsel iddiayı gerekçeli/kanıtlı olarak sunma amacı baskındır. Denemede gerekçe bulunabilir; *gerekçe vardır* diye metin otomatik olarak makaleye dönüşmez.

**Deneme/sohbet:** Konuşma havası iki türde de bulunabilir; denemede konunun düşünsel olarak derinleştirilmesi önemlidir. **Deneme/anı:** Bir yaşantıyı aktarmak düşünceye yol açabilir; bir olayın yalnız zaman sırasıyla anlatılması denemenin temel amacı değildir.

II. Cumhuriyet Dönemi’nde Gelişim Basamakları

**Tanzimat:** Denemenin Türk edebiyatında ilk görülmeye başladığı dönem. **Cumhuriyet:** Nitelikli ve bağımsız deneme örneklerinin güçlendiği dönem. **1923 sonrası ilk yıllar:** Cumhuriyet'in yeni kültürel ortamında **sanat, edebiyat, dil** ekseninde metinler. **1950’lerden itibaren:** Farklı edebî anlayışlarla **sanat ilkeleri, edebî ve toplumsal meseleler** daha görünür.

İlk Cumhuriyet yıllarında farklı türlerde eser veren sanatçılardan **Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Refik Halit Karay, Ziya Osman Saba, Sadri Ertem** deneme de yazar. Denemeye özgü bakışlarıyla türün alanını geliştiren önemli adlar: **Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin, Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal Beyatlı, Abdülhak Şinasi Hisar**.

**Sınav ayrımı:** “İlk görülme” ile “özgün örneklerin verildiği dönem” farklıdır; “1950’lerden itibaren” ifadesi kapsamın o yıllarda genişlemesine işaret eder, önceki yıllarda başka konuların **yasak olduğu** anlamına gelmez.

III. Nurullah Ataç (1898–1957)

**Kimdir?** MEB kitabında **Türk edebiyatında modern anlamda denemeler yazan ilk yazar** olarak kabul edilir. Türkçenin yabancı etkilerden arındırılması çabasına önem verir. **İstanbul’da doğmuş**, Galatasaray Sultanisinde ve daha sonra İsviçre’de bulunmuş, Edebiyat Fakültesinde öğrenime devam etmiş; **Fransızcayı kendi çabasıyla öğrenmiş**, öğretmenlik ve okutmanlık yapmış, **Türk Dil Kurumunda** görev üstlenmiştir.

**Konuları:** Dil, şiir, edebiyat, günlük meseleler. **Üslubu:** Doğal konuşma diline yaklaşma, yalınlık ve içtenlik; kendine özgü sözcük kadrosu, **devrik cümleler**. **Üslup anlayışı:** Doğallık = üzerinde düşünmeden yazma değildir. Yazar anlatımını, **okurun düşünceyi anlayabilmesi için emek vererek kurduğunu** söyler.

Eserleri, türlerine göre

| Günlük | Deneme | |---|---| | **_Günce_** | **_Günlerin Getirdiği_**, **_Karalama Defteri_**, **_Sözden Söze_**, **_Ararken_**, **_Diyelim_** |

**_Samimilik_:** İncelenen **deneme parçasının adı**; kaynakta **_Karalama Defteri-Ararken_** şeklinde gösterilir. _Günce_, _Samimilik_ ve _Karalama Defteri_ aynı eser değildir.

IV. “Samimilik”: Konu–Ana Düşünce–Yardımcı Düşünce

**Konu:** Samimiyetin gerçek anlamı; başkalarıyla ilişkilerde doğru ve saygılı konuşma. **Ana düşünce:** Sahici samimiyet, kişinin her aklına geleni söylemesi değil; düşüncesini sorgulayıp **doğru ve savunulabilir olduğuna inandığı kanaati** nezaketi gözeterek dile getirmesidir.

**Düşünce akışı:**

1. İnsanlar bazen **akla geleni söylemeyi** samimiyet sanır. Bu tutum, kırıcı ve düşüncesiz sözleri haklı gösteremez.
2. Toplumsal yaşam **terbiye ve nezaket** bekler; başkalarının onuru ve duyguları gözetilmelidir.
3. Nezaket göstermek **mürailik (ikiyüzlülük)** değildir. İnanmadığını söylemeyi de doğru bulmaz.
4. Gerçek samimiyet **önyargıları ve kişisel çıkarları sorgulayan**, doğruyu arayan, gerektiğinde savunulan düşünceyle ilişkilidir.
5. Yazar konuşma dilini yalnız içten görünmek için değil, **düşüncesini açıkça iletmek için** kullanır; üslubunu emekle kurar.

**İki kritik denge:** **Nezaket + dürüstlük** beraber olabilir. **İçten anlatım + yazma disiplini** beraber olabilir. “Başkasını gözetmek = ikiyüzlülük” ya da “Konuşma dili = özensizlik” sonuçları yanlıştır.

Anlatım teknikleri ve işlevleri

• **Soru cümlesi:** Günlük alışkanlıkları sorgulatır; okuyucuyu düşünme sürecine katar.
• **Karşıtlık:** Gerçek samimiyet–gelişigüzel söz, nezaket–mürailik, doğruyu arama–önyargıya uyma arasındaki farkı keskinleştirir.
• **Doğrudan seslenme ve kişisel yorum:** Denemenin konuşur gibi akıcılığını güçlendirir.
• **Kendi yazma deneyimini anma:** Üslubunun rastlantı değil emekle kurulduğuna dair metin içi kanıttır.

**Açık ileti:** Söz söylemeden önce düşünmek, başkalarının hatırını gözetmek gerekir. **Örtük ileti:** Bağımsız düşünce ile toplumsal sorumluluk birbirini yok etmek zorunda değildir. **Yanlış çıkarım:** İçtenlik, insanın her önüne geleni incitmesini meşrulaştırır.

Önemli sözcükler

**Mürailik:** ikiyüzlülük. **Uluorta:** herkesin içinde, çekinmeksizin. **Kanı:** kanaat/görüş. **Yermek:** kötülemek. **Yarenlik:** dostça sohbet. **Ağzına geleni söylemek:** düşünmeden konuşmak. **Değme:** seçkin. Dönemsel yazım örnekleri: **söyliyeceksiniz / söyleyeceksiniz; söylemeğe / söylemeye; alkışlıyacağız / alkışlayacağız**.

V. Kitaptaki Karşılaştırma Metinleri

**Oktay Akbal — _Sözcüklerle Yolculuk_:** Anlatılanlar **Varlık şiir yıllıkları, dergilere gönderilen şiirlerin seçilmesi, Yaşar Nabi çevresindeki değerlendirmeler ve Memet Fuat’ın yıllık edebî seçkileri**. Yazar, seçkilerin geçmişin edebî ürünlerini **bir arada okuma ve tanıma** işlevini önemser. **Ataç ile ortaklık:** kişisel yorum, içten anlatım. **Fark:** Akbal, edebiyat seçkileri ve yayın hatıralarını yorumlar; Ataç, samimiyet kavramını tartışır.

**Cemil Meriç — _Bu Ülke_:** Dergilerde beliren düşünce hayatı, **kitap ve gazete** ile zaman ilişkisi, okuma kültürünün farklı biçimleri. **Metin Ataç’a ait değildir.**

**Montaigne — _Denemeler_:** Gerçek dostluğun özverili yönü, dostun iyiliğine sevinme, uzaklığın gönül bağını yok etmemesi. **Ataç ile ortaklık:** insan ilişkilerini kişisel bir bakışla değerlendirme. **Fark:** Montaigne’nin ana ekseni dostluk; Ataç’ınki samimiyet ve sorumlu ifade.

**Dönem sınırı:** **Nermi Uygur’un _Gönül Yüceliği_**, MEB kitabında **1960 sonrası ayrı deneme başlığında** işlenir; bu konunun ana metni değildir.

VI. Örnekli Soru Çözüm Mantığı

**Örnek 1:** “İnsan ağzına geleni söylerse samimidir.” → **Yanlış**; yazar düşünülmemiş sözün kırıcı olabileceğini söyler. **Örnek 2:** “Konuşma dili kullanan yazar üslup üzerinde çalışmamıştır.” → **Yanlış**; Ataç üslubunu emekle oluşturduğunu açıklar. **Örnek 3:** “İnsanlara karşı nezaketli olmak, inanmadığı her görüşü benimsemeyi gerektirir.” → **Yanlış**; nezaket ikiyüzlülük değildir. **Örnek 4:** “_Günce_ kitabının türü denemedir.” → **Yanlış**; günlük türündedir. **Örnek 5:** “Şiir yıllıklarını değerlendiren karşılaştırma metni _Samimilik_ ile aynı konudadır.” → **Yanlış**; yalnız kişisel anlatım ortak olabilir.

VII. Sınavda Dikkat Edilecek Noktalar

• **Türün tarihini** kronolojik değerlendir: Tanzimat → Cumhuriyet’te güçlenme → 1950’lerde çeşitlenme.
• **Samimiyet** ile **doğruyu araştırmadan söylenen söz** birbirine eşit değildir.
• **Özenli ve düşünülmüş üslup**, okuyucuya doğal bir konuşma gibi görünebilir.
• **Yazar–eser–tür:** Nurullah Ataç / _Günce_ / günlük; Nurullah Ataç / _Karalama Defteri_ / deneme; Oktay Akbal / _Sözcüklerle Yolculuk_ / edebî seçkiler üzerine kişisel değerlendirme.
• “**Çıkarılamaz**” sorusunda seçeneğin bir yarısının doğru olması tamamını doğru yapmaz.
• “**Karşılaştırma**” sorusunda ortak özellik olarak **öznel ses** verilmesi, iki metnin **aynı ana düşünceyi** savunduğu anlamına gelmez.

Kısa Özet

**1923–1960 denemesi:** Cumhuriyet’te güçlenen, ilk yıllarda sanat–edebiyat–dil, 1950’lerden itibaren sanat ilkeleri ve toplumsal konuları da ele alan düşünce yazısı. **Ataç:** modern Türk denemeciliğinin öncüsü; konuşma dili, yalınlık, devrik cümle, emek verilmiş özgün üslup. **_Samimilik_:** Gerçek samimiyet gelişigüzel söz değil, üzerinde düşünülmüş ve savunulabilir kanaattir; nezaket bunu dışlamaz. **_Günce_ günlük**, **_Karalama Defteri, Ararken, Günlerin Getirdiği, Sözden Söze, Diyelim_ deneme**. **Akbal–Meriç–Montaigne** bölümleri karşılaştırma metinleridir.