Cumhuriyet Dönemi’nde (1923-1960 Arası) Deneme Hızlı Tekrar

Cumhuriyet Dönemi’nde (1923-1960 Arası) Deneme — Hızlı Tekrar

Dönem ve Türün Temeli

**Deneme:** Kişisel düşünce + gözlem/yorum + özgün dil; **bilimsel ispat zorunluluğu yok**. **Türk edebiyatında ilk görülme:** Tanzimat. **Nitelikli örnekler:** Cumhuriyet. **Cumhuriyet’in ilk yılları:** sanat, edebiyat, dil. **1950’ler:** sanat ilkeleri, edebî ve toplumsal konuların çeşitlenmesi.

“Samimilik” — 5 Temel Fikir

1. İçinden geçen her söz doğru olmayabilir; **gelişigüzel söylemek = samimiyet değildir**.
2. İnsan başkalarının hatırını, onurunu ve **nezaket kurallarını** gözetmelidir.
3. **Nezaket ≠ mürailik**; nezaket için inanmadığın sözü söylemek gerekmez.
4. Samimiyet **doğruyu aramak, çıkar ve önyargıları aşmak, düşünülmüş kanaati savunmak**tır.
5. **Konuşma dili ≠ özensiz yazı**; Ataç anlatımını çalışarak oluşturduğunu belirtir.

Üslup, Söz Varlığı, Teknik

**Ataç’ın üslubu:** Yalın, içten, gündelik konuşma diline yakın; kişisel sözcük seçimi ve **devrik cümleler**. **Soru cümleleri:** yanlış kabulleri sorgulatır. **Karşıtlıklar:** samimiyet/uluorta söz, nezaket/ikiyüzlülük. **Açık ileti:** Düşünerek ve saygılı konuşma. **Örtük ileti:** Bağımsız düşünce ile sorumlu ifade bir aradadır.

**Mürailik** = ikiyüzlülük; **kanı** = kanaat; **uluorta** = herkesin içinde çekinmeden; **yermek** = kötülemek; **yarenlik** = sohbet; **ağzına geleni söylemek** = düşünmeden konuşmak. **Söyliyeceksiniz/söyleyeceksiniz** gibi biçimler yazımın zamanla değişebildiğini gösterir.

Eser ve Karşılaştırma Haritası

**Ataç — _Samimilik_:** samimiyet ve yazarlık emeği.

**Oktay Akbal — _Sözcüklerle Yolculuk_:** **şiir yıllıkları, Varlık Yayınları, Yaşar Nabi, Memet Fuat’ın seçkileri**. Kişisel anılar + edebî değerlendirme.

**Cemil Meriç — _Bu Ülke_:** genç düşüncenin dergilerde görünmesi, kitap–gazete ve zaman ilişkisi.

**Montaigne — _Denemeler_:** **dostluk**, dostun iyiliğini isteme ve gönül bağı.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• **Samimiyet ≠ düşüncesizlik**; **nezaket ≠ mürailik**.
• **Sade yazı ≠ emeksiz yazı**.
• **_Günce_ ≠ _Günlerin Getirdiği_**; ilk eser günlük, ikincisi deneme.
• **Denemenin başlangıcı ≠ olgunlaşması**: Tanzimat / Cumhuriyet.
• **1950’lerde çeşitlenme ≠ önceki yıllarda başka hiçbir konunun olmaması**.
• **Karşılaştırma metni ≠ ana metin**: Akbal, Meriç ve Montaigne parçalarını Ataç’a ait sanma.
• **Nermi Uygur / _Gönül Yüceliği_** kitabın **1960 sonrası ayrı** başlığına aittir.

Son 2 Dakikalık Tekrar

**1923–1960:** Sanat–edebiyat–dil merkezli, 1950’lerle toplumsal konuları da genişleyen denemeler. **Ataç:** modern deneme, Türkçe, günlük konuşma dili, devrik cümle. **_Samimilik_:** doğruyu aramak + sözü tartmak + nezaket. **Karalama Defteri-Ararken:** kaynak; **Günce:** günlük. **Akbal:** yıllıklar; **Meriç:** kitap–gazete; **Montaigne:** dostluk.

Kendini Kontrol Et

1. Deneme Türk edebiyatında hangi dönemde görülmeye başladı, hangi dönemde güçlü örnekler verdi?
2. 1923–1960 arasındaki konu eğilimleri 1950’lerden sonra nasıl genişledi?
3. Ataç’a göre samimiyet neden akla geleni söylemekle aynı değildir?
4. Nezaket ile mürailik arasındaki fark nedir?
5. Ataç konuşma diline niçin önem verir; bundan “özensiz yazar” sonucu çıkar mı?
6. _Günce_ ve _Karalama Defteri_ hangi türlere girer?
7. Oktay Akbal, Cemil Meriç ve Montaigne karşılaştırmalarının konuları nedir?