Cumhuriyet Dönemi’nde (1960 Sonrası) Deneme Hızlı Tekrar

Cumhuriyet Dönemi’nde (1960 Sonrası) Deneme — Hızlı Tekrar

Dönemin Yeri ve Deneme Türü

**Deneme:** Kişisel duygu, görüş, gözlem ve soruların özgün, içten bir düzyazı üslubuyla geliştirildiği tür; **kesin bilimsel kanıt zorunluluğu yoktur**. **1960 sonrası:** Siyasî-sosyal değişmeler, bilim ve teknolojiyle **konu çeşitliliği artar**. Tür bu dönemde doğmamıştır. Kitapta Nermi Uygur, Cemil Meriç, Salâh Birsel, Mehmet Kaplan, Sabahattin Kudret Aksal, Oktay Akbal, Doğan Hızlan, Enis Batur denemeciler arasında anılır.

1. Nermi Uygur — Gönül Yüceliği

**Felsefeci/denemeci Nermi Uygur (1925–2005)**; Türkçenin felsefe dili olarak gelişmesine katkı vermiştir. Kitapta yer alan eserleri: **_Dilin Gücü, Felsefenin Çağrısı, Yaşama Felsefesi, Kültür Kuramı, Dipten Gelen, Denemeli Denemesiz, İçimin Sesi_**. **_Gönül Yüceliği_ → _başka-sevgisi_** kaynak eseri.

**Başka-sevgisi:** Başkalarının varlığına ve değerlerine duyarlı olma. **Yüce gönüllü:** Sadece sahip olmaya yönelen değil, **verip paylaşan**, yardımını kazanç beklentisine indirgemeyen kişi. **Sevginin alanı:** insanlar, uluslar, hayvanlar, bitkiler, doğa, evren. **Gönül ile birlikte:** akıl, bilgi, bilim, sanat, emek, düş gücü.

**Acıyı paylaşmak:** Birine bire bir dönüşmek değil, **anlamak ve yanında durmak**. **Empati:** Kendini başkasının yerine koyarak onu anlamak, ancak kendi kimliğini silmemek. **Çıkar yatırımı:** Yardımı daha sonra karşılık beklemek için yapmak; metnin eleştirdiği tutum. **Hümanizm bağlantısı:** insana yaraşır yaşama akıl, çaba ve dayanışmayla yönelmek.

2. Suut Kemal Yetkin — Bir Edebiyat Müzesi

**Suut Kemal Yetkin (1903–1980):** Denemelerinde sanat/edebiyat/kültür değerini işler. **_Bir Edebiyat Müzesi_ → _Denemeler_**. **Ana düşünce:** Değerli yazarları unutturmamak, eserlerini ve kişisel izlerini gelecek kuşaklara aktarmak. **Eleştirmen:** yazarların yeniden tanınmasına katkı sunar. **Müze:** müsvedde, mektup, günlük, fotoğraf, kitap ve kişisel eşyaları bir araya getirir. **Amaç:** ekonomik vitrin değil **kültürel belleği korumak**.

**Deneme eserleri:** _Edebiyat Konuşmaları, Edebiyat Üzerine, Günlerin Götürdüğü, Düşün Payı, Yokuşa Doğru, Şiir Üzerine Düşünceler, Denemeler_. **İnceleme eserleri:** _Sanat Felsefesi, Estetik, Ahmet Haşim ve Sembolizm, Edebî Meslekler_. **Üslup:** açık, içten, kişisel; örnekler ve sorular kullanır. Dönemsel **izliyen** yazımı örnektir.

3. Mavi ve Kara Karşılaştırması

**Sabahattin Eyüboğlu → _Mavi ve Kara_ → dostluk ve uygarlık bağı.** **Yetkin → _Bir Edebiyat Müzesi_ → sanatçıların bellekte yaşaması.** İkisinde de kişisel yorum vardır ama ana düşünceler farklıdır. Yahya Kemal’den aktarılan dostluk sözü metnin yazarını değiştirmez.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

1. **Metin/kaynak:** _Gönül Yüceliği_ / _başka-sevgisi_; _Bir Edebiyat Müzesi_ / _Denemeler_.
2. **Yazar/karşılaştırma:** Suut Kemal Yetkin / _Bir Edebiyat Müzesi_; Sabahattin Eyüboğlu / _Mavi ve Kara_.
3. **Gönül/akıl:** Nermi Uygur akıl, bilim ve sanatı dışlamaz.
4. **Verme/karşılık beklentisi:** Yardım, gelecekte kazanç hesabına bağlanmaz.
5. **Güncel yazım/dönemsel yazım:** Eski metindeki biçim bugünün normu sayılmaz.
6. **Konu/ana düşünce:** “Müze” konudur; “müzenin yazarı yeni kuşaklara tanıtması” ana düşünceyi karşılar.
7. **Dönem/yazar ömrü:** Bir metnin ünitede yer alması sanatçının yalnız o tarihlerde yaşadığını kanıtlamaz.

Son 2 Dakikalık Tekrar

**1960 sonrası:** Deneme çeşitlenir. **Nermi Uygur:** filozof, _başka-sevgisi_, _Gönül Yüceliği_; verme, paylaşma, empati, ortak insanlık, çıkar hesabından uzak yardım. **Suut Kemal Yetkin:** _Denemeler_, _Bir Edebiyat Müzesi_; eser ve belgeler, eleştirmenin görevi, gelecek kuşak, kültürel bellek. **Sabahattin Eyüboğlu:** _Mavi ve Kara_; dostluk–uygarlık. **Deneme:** özgün, öznel, samimi düşünce; kesin ispat zorunluluğu yok.

Kendini Kontrol Et

1. 1960 sonrasında denemenin konu alanı neden genişlemiştir?
2. Gönül yüceliği ile sahip olma tutkusu nasıl ayrılır?
3. Uygur empatiyi neden tümüyle başkası olma olarak görmez?
4. Başkasına yardımın çıkar yatırımına dönüşmesi ne demektir?
5. _Gönül Yüceliği_ ve _Bir Edebiyat Müzesi_ hangi eserlerden alınmıştır?
6. Suut Kemal Yetkin müzeye hangi tür eşyaların konmasını ister, niçin?
7. Sanatçıların unutulmaması için eleştirmene düşen görev nedir?
8. _Mavi ve Kara_ ile _Bir Edebiyat Müzesi_ hangi konularda ayrılır?
9. Yetkin’in _Estetik_ ve _Denemeler_ eserlerinin türleri nelerdir?
10. Bir denemede açık ileti ile örtük iletiyi nasıl ayırt edersin?