Ekolojik Sürdürülebilirliği Kısıtlayan/Engelleyen Durumlar Konu Anlatımı

Ekolojik Sürdürülebilirliği Kısıtlayan/Engelleyen Durumlar

Ekolojik sürdürülebilirlik; doğal kaynakların, ekosistemlerin ve biyoçeşitliliğin korunarak gelecek nesillere sağlıklı bir çevre bırakılmasını hedefler. Ancak nüfus artışı, tüketimin artması ve çeşitli insan faaliyetleri bu hedefe ulaşmayı zorlaştırabilir. Çevreye verilen zararlar yalnız tek bir canlı türünü değil, ekosistemin bütününü etkileyebilir.

Ders kitabında ekolojik sürdürülebilirliği kısıtlayan veya engelleyen durumlar üç ana başlık altında ele alınır:

• Habitat kaybı ve parçalanması
• Kirlilik ve çevre sorunları
• Biyoçeşitlilik kaybı

Bu başlıklar birbirinden bağımsız değildir. Örneğin habitat kaybı biyoçeşitliliğin azalmasına, kirlilik canlıların yaşam alanlarının bozulmasına, iklim değişikliği ise habitatların değişmesine ve türlerin dağılışlarının etkilenmesine yol açabilir.

1. Habitat Kaybı

Bir canlının hayatta kalabilmesi için gerekli yaşam alanlarının insan faaliyetleri nedeniyle tamamen yok olmasına **habitat kaybı** denir.

Habitat kaybı genellikle:

• tarım,
• kentsel gelişim,
• ormancılık,
• madencilik,
• kirlilik

gibi insan kaynaklı faaliyetler sonucunda ortaya çıkabilir.

Bir türün başka bir yaşam alanı yoksa veya tür bulunduğu alandan başka bir yere geçemiyorsa habitat kaybı o türün yok olmasına kadar ilerleyebilir.

2. Habitat Parçalanması

Büyük ve sürekli yaşam alanlarının insan etkisiyle daha küçük parçalara ayrılmasına **habitat parçalanması** denir.

Habitatın tamamen yok olması ile parçalanması aynı değildir. Habitat parçalanmasında yaşam alanı tamamen ortadan kalkmayabilir ancak parçalar arasındaki bağlantı azalır.

Bu durum:

• türlerin yayılmasını zorlaştırır,
• birey sayısını azaltabilir,
• tür çeşitliliğini düşürebilir,
• canlıların hareketlerini ve yaşam davranışlarını etkileyebilir.

3. Habitat Parçalanmasının Bitkilere Etkisi

Habitat parçalanması sonucunda bitkilerde:

• adaptasyon sağlayamama,
• çimlenme yeteneğini kaybetme,
• rekabet gücünde azalma

gibi sorunlar görülebilir.

Yaşam alanları arasındaki mesafe arttıkça bitki türlerinin yayılması da zorlaşabilir.

4. Habitat Parçalanmasının Hayvanlara Etkisi

Hayvanların yaşam alanlarının tahrip edilmesi:

• yuva yapma,
• yavrulama,
• göç

gibi davranışlarda bozukluklara neden olabilir.

Bu durum hayvan popülasyonlarının devamlılığını olumsuz etkileyebilir.

5. Habitatları Bozan İnsan Faaliyetleri

Ders kitabında habitat kaybı ve parçalanmasına neden olabilen insan faaliyetlerine şu örnekler verilir:

• Tarım ilaçlarının yaygın ve yanlış kullanımı
• Sulak alanların kurutulması
• Aşırı avlanma
• Plansız yapılaşma
• Nehirlere barajlar kurulması
• Akarsuların akışının değiştirilmesi

Bu faaliyetler:

• verimli tarım arazilerinin,
• ormanlık alanların,
• sulak alanların,
• deniz habitatlarının,
• tatlı su habitatlarının

bozulmasına ve geri dönüşsüz biçimde yok olmasına neden olabilir.

6. Kirlilik Nedir?

Çeşitli atık maddelerin hava, su ve toprağa karışarak doğal yollarla uzaklaştırılamaması **kirlilik** olarak tanımlanır.

Atıkların yoğun biçimde çevreye yayılması:

• canlıların yaşamını olumsuz etkiler,
• ekosistem dengesini bozar,
• biyoçeşitlilik kaybına neden olabilir.

Ders kitabında hava kirliliği, su kirliliği, toprak kirliliği ve radyoaktif kirlilik ayrıntılı olarak ele alınır.

7. Hava Kirliliği

İnsan sağlığını veya çevresel dengeyi bozacak biçimde havanın içeriğinin değişmesine ya da havada bulunmaması gereken maddelerin havaya karışmasına **hava kirliliği** denir.

Hava kirliliği kaynakları:

• doğal kaynaklar,
• yapay kaynaklar

olarak iki grupta değerlendirilir.

8. Hava Kirliliğinin Doğal Kaynakları

Doğal hava kirliliği kaynaklarına:

• yanardağ faaliyetleri,
• orman yangınları,
• çöl tozları,
• açık arazilerde hayvan türleri ve bitki örtüsündeki bozulmalar

örnek verilir.

9. Hava Kirliliğinin Yapay Kaynakları

İnsan faaliyetleri sonucu oluşan hava kirliliğinde:

• fosil yakıtların aşırı kullanılması,
• fabrika bacalarından çıkan gazlar,
• motorlu taşıtların egzoz gazları

önemli kirletici kaynaklardır.

Sanayi ve ulaşım faaliyetleri doğanın dengesini olumsuz etkileyebilir.

10. Hava Kirliliğinin Sağlık Üzerindeki Etkileri

Havaya karışan kirleticilerin solunması:

• kronik bronşit,
• nefes darlığı,
• üst solunum yolu enfeksiyonları

gibi sağlık sorunlarıyla ilişkilendirilir.

Kirleticiler hava yoluyla:

• toprağa,
• bitkilere,
• hayvanlara,
• içme suyuna,
• besin zincirine

geçebilir.

Bu nedenle hava kirliliği yalnız solunum sistemiyle sınırlı kalmayan sonuçlar doğurabilir.

11. Ozon Tabakasının Önemi

Ozon, üç oksijen atomundan oluşan ve O₃ ile gösterilen bir gazdır.

Atmosferdeki ozonun büyük bölümü stratosferin üst kısmında bulunur. Bu bölgede bulunan ozonun oluşturduğu tabakaya **ozon tabakası** denir.

Ozon tabakası Güneş'ten gelen zararlı:

• UV-B,
• UV-C

ışınlarının büyük bölümünü tutarak yeryüzüne ulaşmasını engeller.

Bu nedenle ozon tabakası canlılığın devamı ve insan sağlığı açısından önemlidir.

12. Ozon Tabakasının İncelmesi

Atmosfere karışan bazı maddeler ozon miktarının azalmasına ve ozon tabakasının incelmesine neden olabilir.

Ozon tabakasının incelmesiyle yeryüzüne ulaşan morötesi ışın miktarı artar.

Bu durum:

• deri kanseri,
• katarakt,
• bağışıklık sistemi hastalıklarında artış

ile ilişkilendirilir.

İnsan faaliyetleri sonucu atmosfere karışan **kloroflorokarbonlar (CFC)** ozon moleküllerinin parçalanmasına neden olabilen başlıca maddelerdendir.

13. Montreal Protokolü

CFC'lerin ozon tabakasına verdiği zararın fark edilmesinin ardından 1987 yılında **Montreal Protokolü** ile CFC kullanımının dünya çapında yasaklanmasına yönelik önlem alınmıştır.

Bu örnek, çevre sorunlarının uluslararası iş birliğiyle ele alınabileceğini gösterir.

14. Asit Yağmurları

Fosil yakıt kullanımı, yoğun trafik, volkanik ve endüstriyel faaliyetler sonucu oluşabilen bazı gazlar atmosferdeki su buharıyla tepkimeye girerek asitlerin oluşmasına neden olabilir.

Ders kitabında:

• karbonmonoksit,
• karbondioksit,
• kükürtdioksit,
• azot dioksit

gazlarının doğal su döngüsüne karışmasıyla asit yağmurlarının oluşabileceği belirtilir.

Oluşan nitrik asit ve sülfürik asit içeren yağışların pH değeri normal yağmur suyundan daha düşüktür.

15. Asit Yağmurlarının Etkileri

Asit yağmurları:

• gölleri,
• nehirleri,
• okyanusları,
• ormanları,
• yerleşim alanlarını,
• tarım alanlarını

etkileyebilir.

Sonuçları arasında:

• yer üstü ve yer altı sularının kirlenmesi,
• bazı canlı türlerinin yok olması,
• tarım alanlarının tahrip olması,
• tarihî eserlerin zarar görmesi,
• doğal örtünün bozulması

bulunur.

Asit yağmurları topraktaki ağır metallerin göl ve akarsulara taşınmasına da neden olabilir.

16. Su Kirliliği

Suyun kimyasal, fiziksel ve biyolojik olarak kirlenerek doğal dengesinin bozulmasına **su kirliliği** denir.

Temel kirleticiler:

• endüstriyel ve ticari atıklar,
• evsel atıklar,
• kanalizasyon atıkları,
• tarımsal gübreler,
• tarım ilaçları,
• hayvansal atıklar

olabilir.

17. Ötrofikasyon

Tarımsal gübrelerin, evsel ve endüstriyel atıkların kontrolsüz biçimde su kaynaklarına karışması sudaki:

• azot,
• fosfor

miktarını artırabilir.

Bu besin elementlerinin aşırı birikimi alglerin ve su bitkilerinin hızlı ve kontrolsüz çoğalmasına neden olur. Bu süreç **ötrofikasyon** olarak adlandırılır.

Ötrofikasyon özellikle:

• göllerde,
• havuzlarda,
• yavaş akan nehirlerde

daha belirgin görülebilir.

18. Ötrofikasyonun Aşamaları

Ötrofikasyon sırasında:

1. Sudaki azot ve fosfor artar.
2. Algler hızla çoğalır.
3. Su yüzeyi yoğun alg tabakasıyla kaplanabilir.
4. Işık alt katmanlara ulaşamaz.
5. Dip bitkilerinin fotosentezi azalır.
6. Bitkiler ölür ve organik madde artar.
7. Ayrıştırıcı bakterilerin faaliyeti hızlanır.
8. Çözünmüş oksijen tüketilir.
9. Sucul canlıların yaşamı zorlaşır.
10. Besin zincirleri ve biyoçeşitlilik zarar görebilir.

19. Toprak Kirliliği

Toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik dengesinin kirleticilerle bozulmasına **toprak kirliliği** denir.

Toprak kirliliğine neden olabilen etkenler:

• yerleşim atıkları,
• egzoz gazları,
• endüstriyel atıklar,
• tarımsal mücadele ilaçları,
• kimyasal gübreler,
• radyoaktif atıklar,
• ağır metaller.

Ders kitabında ağır metallere:

• kurşun,
• kadmiyum,
• krom,
• nikel,
• cıva,
• çinko

örnek verilir.

20. Toprak Kirliliğinin Canlılara Geçişi

Toprağa karışan kirleticiler:

1. bitkilere geçebilir,
2. bitkileri tüketen canlılara aktarılabilir,
3. insan vücudunda birikebilir.

Toprakta bulunan kirleticiler:

• yer altı sularına,
• akarsulara,
• göllere

karışarak su kirliliğine de neden olabilir.

21. Biyoremediasyon

Toprakta veya suda bulunan zararlı kirleticilerin etkisini ortadan kaldırmak veya bu maddeleri uzaklaştırmak amacıyla canlı organizmaların kullanılmasına **biyoremediasyon** denir.

Biyoremediasyonda:

• bakteri,
• maya,
• bitki,
• solucan

gibi canlılar kullanılabilir.

Bu canlılar atıkların başka organizmalar tarafından kullanılabilecek biçimlere dönüştürülmesine katkı sağlar.

22. Radyoaktif Kirlilik

Çevrede, vücutta veya herhangi bir maddenin yüzeyinde ya da içinde istenmeyen radyoaktif madde birikmesine **radyoaktif kirlilik** denir.

Radyoaktif kirliliğin etkisi:

• radyasyonun şiddetine,
• etki süresine,
• ışınların türüne

göre değişebilir.

Radyoaktif kirleticiler insan, hayvan ve bitki sağlığını olumsuz etkileyerek ekolojik dengeyi bozabilir.

23. Doğal ve Yapay Radyasyon Kaynakları

Doğal radyasyon kaynaklarına:

• uzay ve Güneş'ten gelen kozmik ışınlar,
• yer kabuğundaki uranyum ve toryum gibi radyoizotoplar

örnek verilir.

Yapay radyasyon kaynaklarına:

• tıbbi amaçla kullanılan X ışını cihazları,
• nükleer santraller,
• bazı teknolojik ürünler

örnek verilir.

24. Sera Etkisi

Güneş'ten gelen enerjinin bir bölümü uzaya geri yansır, bir bölümü ise sera gazları tarafından emilir ve yeniden yayılır.

Ders kitabında sera gazlarına:

• karbondioksit,
• su buharı,
• ozon,
• azot oksitler,
• metan

örnek verilir.

Bu süreç **sera etkisi** olarak adlandırılır.

Sera etkisi doğal olarak Dünya'nın yaşam için uygun sıcaklıkta kalmasına katkı sağlar.

25. Küresel Isınma

İnsan faaliyetleri sonucunda atmosfere salınan sera gazlarının miktarı aşırı arttığında, yeryüzüne yakın atmosfer tabakalarının ve yeryüzünün sıcaklığı yapay olarak yükselir.

Bu durum **küresel ısınma** olarak adlandırılır.

Küresel ısınma, küresel iklim değişikliklerine neden olur.

26. Küresel İklim Değişikliğinin Nedenleri

Ders kitabında insan kaynaklı nedenlere:

• fosil yakıt kullanımı,
• sanayileşme,
• hızlı nüfus artışı,
• tarım alanı açmak için ormanların yok edilmesi,
• yanlış arazi kullanımı,
• şehirleşmenin artması

örnek verilir.

27. Küresel İklim Değişikliğinin Sonuçları

Küresel iklim değişikliği:

• ortalama sıcaklıkların artmasına,
• deniz seviyesinin yükselmesine,
• buzulların erimesine,
• kıyı ekosistemlerinin bozulmasına,
• bazı türlerin yaşam alanlarının yok olmasına,
• orman yangınlarının artmasına,
• kuraklık ve çölleşmeye,
• su miktarının azalmasına,
• aşırı yağış, sel ve toprak kaymalarına

neden olabilir.

28. Erozyon

Koruyucu bitki örtüsünden yoksun kalan toprak kütlesinin:

• su,
• rüzgâr

gibi etkenlerle aşınması ve taşınmasına **erozyon** denir.

Su erozyonu özellikle eğimli ve bitki örtüsü zayıf alanlarda etkili olabilir.

Rüzgâr erozyonu ise yeterli bitki örtüsü bulunmayan düz ve geniş alanlarda gevşek ve kuru toprağın kuvvetli rüzgârla taşınmasıdır.

29. Erozyonu Etkileyen Faktörler

Doğal etmenler:

• iklim,
• arazinin eğimi,
• toprağın yapısı,
• bitki örtüsü.

İnsan kaynaklı nedenler:

• ormanların kaçak kesim veya yangınlarla tahrip edilmesi,
• meralarda aşırı ve düzensiz otlatma,
• arazilerin yanlış kullanılması,
• çok dik arazilerde bilinçsiz tarım yapılması.

30. Erozyonun Sonuçları

Erozyon:

• toprak ve verimli arazi kaybına,
• ürün veriminin düşmesine,
• kırsal kesimden kente göçün artmasına,
• baraj ve göllerin dolmasına,
• enerji üretiminin azalmasına,
• içme ve kullanma suyu miktarının düşmesine,
• sudaki biyoçeşitliliğin azalmasına,
• kuraklık ve çölleşmeye,
• sel ve taşkınlara

katkı sağlayabilir.

31. Orman Yangınları ve Ormanların Önemi

Ormanlar:

• biyoçeşitliliğin sürdürülmesini sağlar,
• havayı ve suyu temizler,
• su döngüsüne katkıda bulunur,
• toprağın tutunmasını sağlayarak erozyonu önlemeye yardımcı olur,
• canlılara yaşam alanı sağlar.

Bu nedenle orman yangınları yalnız ağaç kaybı anlamına gelmez; ekosistemin çok sayıda işlevini etkileyebilir.

32. Orman Yangınlarının Nedenleri

Doğal nedenler:

• yıldırım düşmesi,
• volkanik patlamalar,
• çöplüklerde metan gazı sıkışmasına bağlı patlamalar.

İnsan faaliyetleri:

• elektrik nakil hatlarındaki kazalar,
• makinelerin ve araçların çıkardığı kıvılcımlar,
• tarla veya otlak genişletmek amacıyla yakma,
• orman çevresindeki otların yakılması,
• ateşin söndürülmeden bırakılması,
• cam ve cam kırıkları,
• sönmemiş sigara izmaritleri ve kibritler.

33. Orman Yangınlarının Sonuçları

Orman yangınları:

• canlıların habitatlarını bozar,
• biyoçeşitliliğe zarar verir,
• bazı türlerin yok olmasına neden olabilir,
• sıcaklık, rüzgâr, nem ve yağış gibi iklim faktörlerini etkileyebilir,
• toprağın yapısını bozabilir,
• erozyon, sel-taşkın ve hava kirliliği riskini artırabilir.

34. Biyoçeşitlilik Kaybı

Biyoçeşitlilik kaybı, ekolojik sürdürülebilirliği tehdit eden temel durumlardan biridir.

Ders kitabında biyoçeşitlilik kaybının nedenleri arasında:

• habitat kaybı ve parçalanması,
• istilacı türler,
• çevre kirliliği,
• küresel ısınma ve iklim değişikliği,
• kaynakların aşırı kullanımı

yer alır.

35. Habitat Kaybı ile Biyoçeşitlilik Arasındaki İlişki

Kentleşme, tarım ve sanayileşme için:

• verimli arazilerin,
• ormanların

tahrip edilmesi; sulak alanların ve derelerin değiştirilmesi habitatların küçülmesine ve parçalanmasına neden olabilir.

Habitatların yetersiz kalması burada yaşayan organizmaları tehdit eder.

Türkiye'nin farklı karasal ve sucul alanlarında bulunan endemik türler habitat değişikliklerinden özellikle etkilenebilir.

36. İstilacı Türler

İstilacı türlerin ekosistemlere:

• kazara,
• bilerek

getirilmesi ekosistem dengelerini değiştirebilir ve biyoçeşitlilik kaybına neden olabilir.

37. Çevre Kirliliği ve Biyoçeşitlilik

Fosil yakıt kullanımı, artan enerji ihtiyacı, sanayileşme, orman yangınları ve yanlış arazi kullanımı hava, su ve toprak kirliliğine yol açabilir.

Çevre kirliliği:

• canlıları doğrudan etkileyebilir,
• ekolojik dengeyi bozabilir,
• bireylerin,
• türlerin,
• habitatların

yok olmasına neden olabilir.

38. İklim Değişikliği ve Biyoçeşitlilik

Küresel ısınma ve iklim değişikliği deniz seviyesini yükseltebilir.

Bu durum:

• kıyısal ekosistemleri olumsuz etkileyebilir,
• türlerin dağılışlarını değiştirebilir,
• biyoçeşitlilik kaybını hızlandırabilir.

39. Kaynakların Aşırı Kullanımı

Nüfus artışına bağlı olarak doğal kaynakların aşırı kullanılması:

• ekosistem dengesini bozar,
• türlerin yaşam koşullarını değiştirir,
• biyoçeşitlilik kaybına katkı sağlar.

Bir türün ortadan kalkması başka türleri de etkileyebilir çünkü ekosistemde canlılar arasında beslenme ve diğer ekolojik ilişkiler bulunur.

40. Sürdürülebilirliği Kısıtlayan Durumların Birbirleriyle İlişkisi

Habitat kaybı, kirlilik ve biyoçeşitlilik kaybı birbirini güçlendiren süreçler olabilir.

Örneğin:

• ormanların yerleşim alanına dönüştürülmesi → habitat kaybı,
• endüstriyel atıkların suya karışması → kirlilik,
• istilacı türlerin yayılması → biyoçeşitlilik kaybı,
• aşırı avlanma → biyoçeşitlilik kaybı,
• baraj yapımıyla habitatın bölünmesi → habitat parçalanması,
• fosil yakıt kullanımı → hava kirliliği,
• sulak alanların kurutulması → habitat kaybı,
• radyoaktif atıkların yayılması → kirlilik,
• türlerin yok olması → biyoçeşitlilik kaybı

şeklinde değerlendirilebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Habitat kaybı ile habitat parçalanması aynı kavram değildir.
• Habitat kaybında yaşam alanı tamamen yok olabilir; parçalanmada yaşam alanı bölünür.
• Kirlilik yalnız hava kirliliği değildir; su, toprak ve radyoaktif kirlilik de vardır.
• Sera etkisi doğal bir süreçtir; sera gazlarının aşırı artışı küresel ısınmaya yol açabilir.
• Ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınma aynı çevre sorunu değildir.
• CFC'ler ozon tabakasının incelmesiyle ilişkilidir.
• Asit yağmurları su ve toprak sistemlerini etkileyebilir.
• Ötrofikasyonda alg artışı tek başına olumlu bir durum değildir; çözünmüş oksijenin azalmasıyla canlılar zarar görebilir.
• Toprak kirliliği su kirliliğine de neden olabilir.
• Biyoremediasyon, kirleticilerin etkisini azaltmak için canlıların kullanıldığı yöntemdir.
• Erozyon yalnız doğal nedenlerle oluşmaz; insan faaliyetleri riski artırabilir.
• Orman yangınları habitat ve biyoçeşitlilik kaybına neden olabilir.
• İstilacı türler biyoçeşitlilik kaybını hızlandırabilir.
• Aşırı kaynak kullanımı ekosistem dengesini bozabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunu üç ana başlıktan hangisine ait olduğunu belirle: habitat, kirlilik/çevre sorunu, biyoçeşitlilik kaybı.
2. Habitat kaybı ile parçalanmasını ayır.
3. Hava kirliliğinde doğal ve yapay kaynakları ayırt et.
4. Ozon tabakasında CFC ve UV ışınlarını birlikte düşün.
5. Asit yağmurlarında fosil yakıt, trafik ve endüstriyel gazları dikkate al.
6. Ötrofikasyonda azot-fosfor → alg → ışık → oksijen zincirini kullan.
7. Toprak kirliliğinde kirleticilerin bitki, besin zinciri ve yer altı suyuna geçişini düşün.
8. Sera etkisi ile küresel ısınmayı aynı kavram olarak değerlendirme.
9. Erozyon sorularında bitki örtüsü, eğim, toprak ve insan faaliyetlerini birlikte düşün.
10. Biyoçeşitlilik kaybı sorularında habitat, istilacı tür, kirlilik, iklim değişikliği ve aşırı kullanım bağlantısını kur.

Konu Özeti

Ekolojik sürdürülebilirliği kısıtlayan temel durumlar habitat kaybı ve parçalanması, kirlilik ve çevre sorunları ile biyoçeşitlilik kaybıdır.

Habitat kaybı yaşam alanlarının yok olması, habitat parçalanması ise büyük yaşam alanlarının küçük parçalara ayrılmasıdır. Bu süreçler türlerin yayılmasını, üremesini, göçünü ve yaşamlarını sürdürebilmesini olumsuz etkiler.

Kirlilik; hava, su, toprak ve radyoaktif kirlilik biçimlerinde görülebilir. Ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları, ötrofikasyon, küresel iklim değişikliği, erozyon ve orman yangınları ekolojik sürdürülebilirliği olumsuz etkileyen önemli çevre sorunlarıdır.

Biyoçeşitlilik kaybı habitat bozulması, istilacı türler, kirlilik, iklim değişikliği ve doğal kaynakların aşırı kullanımıyla hızlanabilir. Bir türün yok olması diğer türler ve ekosistemin işleyişi üzerinde de olumsuz sonuçlar doğurabilir.

Bu sorunların ortak sonucu ekosistem dengesinin bozulması, doğal kaynakların zarar görmesi, canlı çeşitliliğinin azalması ve insan sağlığının tehdit edilmesidir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Habitat kaybı ve habitat parçalanmasını ayırt edebilmelisin.
• Habitat bozulmasına neden olan insan faaliyetlerini açıklayabilmelisin.
• Hava, su, toprak ve radyoaktif kirliliği tanımlayabilmelisin.
• Doğal ve yapay hava kirleticilerini sınıflandırabilmelisin.
• Ozon tabakasının önemini ve incelmesinin sonuçlarını açıklayabilmelisin.
• Asit yağmurlarının oluşumunu ve etkilerini yorumlayabilmelisin.
• Ötrofikasyonun aşamalarını açıklayabilmelisin.
• Toprak kirliliğinin besin zinciri ve su kaynaklarıyla ilişkisini kurabilmelisin.
• Biyoremediasyon kavramını açıklayabilmelisin.
• Sera etkisi ile küresel ısınmayı ayırt edebilmelisin.
• Küresel iklim değişikliğinin ekosistemlere etkilerini sıralayabilmelisin.
• Erozyonun neden ve sonuçlarını açıklayabilmelisin.
• Orman yangınlarının ekosistem üzerindeki sonuçlarını yorumlayabilmelisin.
• Biyoçeşitlilik kaybına neden olan faktörleri açıklayabilmelisin.
• Sürdürülebilirliği kısıtlayan farklı çevresel sorunlar arasındaki bağlantıları kurabilmelisin.