Ekosistemin Bileşenleri Konu Anlatımı

Ekosistemin Bileşenleri

Canlılar tek başlarına değil, birbirleriyle ve içinde bulundukları çevreyle sürekli etkileşim hâlinde yaşar. Canlıların birbirleri ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalına **ekoloji** denir. Ekoloji araştırmaları bireysel organizmalardan gezegen düzeyine kadar farklı boyutlarda yapılabilir. Organizma ekolojisi, popülasyon ekolojisi, komünite ekolojisi, ekosistem ekolojisi ve küresel ekoloji bu çalışma alanlarına örnektir.

Belirli bir bölgedeki canlı topluluklarının tamamı ve bu canlıların etkileşim hâlinde olduğu cansız çevre birlikte **ekosistem** olarak adlandırılır. Bu nedenle bir ekosistem yalnız canlılardan ya da yalnız çevresel koşullardan oluşmaz; canlı ve cansız bileşenlerin birlikte oluşturduğu bir bütündür.

1. Ekosistemin Temel Bileşenleri

Ekosistemler, varlıklarını sürdürebilmek için gerekli olan cansız ve canlı tüm bileşenleri içerir.

Cansız bileşenlere:

• iklim,
• ışık,
• sıcaklık,
• yağış,
• rüzgâr,
• nem,
• su,
• pH,
• toprak

örnek verilebilir.

Canlı bileşenler ise işlevlerine göre:

• üreticiler,
• tüketiciler,
• ayrıştırıcılar

olarak gruplandırılır.

2. İklim ve Ekosistem

İklim, herhangi bir bölgede uzun yıllar boyunca hüküm süren hava koşullarının ortalamasıdır. İklim, canlıların dağılışını ve etkinliklerini belirleyen önemli faktörlerden biridir.

İklimi oluşturan temel fiziksel unsurlar arasında:

• ışık,
• sıcaklık,
• yağış,
• rüzgâr,
• nem

bulunur.

Ayrıca volkanik faaliyetler, deniz seviyesine göre yükseklik, Ekvator'a uzaklık, yer şekilleri ve denize uzaklık gibi faktörler de iklimin oluşmasında etkilidir.

Her ekosistemde, bulunduğu iklim kuşağına uyum sağlamış canlılar görülür. Akdeniz ikliminin hâkim olduğu alanlarda bu iklime uyum sağlamış bitkilerin bulunması buna örnektir.

3. Işık

Işık, ekosistemdeki canlıları etkileyen önemli bir cansız bileşendir.

Bitkiler ve bazı mikroorganizmalar fotosentez yaparak güneş ışığını besin üretiminde kullanır. Bu üretim, ekosistemdeki canlılara enerji sağlayan besin zincirinin başlamasına katkı sağlar.

Işığın şiddeti, dalga boyu ve süresi canlıların gelişimini, üremesini ve davranışlarını etkileyebilir. Bitkiler yeterli ışık olmadığında fotosentez yapamaz ve büyümeleri yavaşlar. Gün uzunluğu bitkilerin çiçek açma zamanını etkileyebilir. Bazı bitkiler yoğun ışıkta, bazıları ise gölgede daha iyi gelişir.

Işık hayvan davranışlarını da etkileyebilir. Günlerin uzaması ya da kısalması; kuşların göç etmesi, bazı hayvanların kış uykusuna yatması ve üreme dönemlerinin başlaması gibi olaylarla ilişkilendirilebilir.

4. Sıcaklık

Sıcaklık, canlıların biyolojik süreçleri üzerinde önemli bir bileşendir. Canlıların çoğu metabolik faaliyetlerini belirli bir sıcaklık aralığında sürdürebilir. Bunun başlıca nedenlerinden biri, proteinlerin ve enzimlerin etkin çalışmasının sıcaklıkla ilişkili olmasıdır.

Farklı sıcaklıklarda yaşayabilen canlılar bulundukları ortama uyum sağlamıştır. Ders kitabında çöle özgü kaktüslerin 50°C'nin üzerindeki sıcaklıklara dayanabilecek özellikler göstermesi örnek olarak verilir.

Çöl tilkisi ve kutup tilkisinin kulak, kuyruk ve burun gibi vücut çıkıntılarının büyüklükleri ve kürk renkleri yaşadıkları ortama uyum sağlayacak biçimde farklılık gösterir. Develer ise vücut sıcaklıklarını çevre koşullarına göre esnek biçimde ayarlayarak terlemeyi en aza indirir ve su kaybını azaltır.

5. Su

Su, canlı yaşamının devamlılığı için gerekli olan önemli bir ekosistem bileşenidir. Bir bölgedeki su miktarı canlıların dağılışını ve sayısını doğrudan etkileyebilir. Su kaynaklarının zengin olduğu bölgelerde canlı çeşitliliği daha fazla olabilir.

Su; madde taşınması, sindirim, fotosentez, boşaltım, solunum, vücut sıcaklığının ayarlanması ve enzimlerin çalışması gibi birçok hayati olayda gereklidir.

Su miktarı belirli bir seviyenin altına düştüğünde enzimler yeterli şekilde çalışamaz. Bu nedenle su özellikle kurak ortamlarda sınırlayıcı bir bileşen olabilir.

Kurak ortamlardaki canlılar su kaybını azaltacak özellikler geliştirmiştir. Sarı sabır bitkisinin yapraklarında su depolaması ve kanguru sıçanının su içmeden kuru tohumlarla beslenerek uzun süre yaşayabilmesi buna örnektir.

6. Toprak

Toprak, ekosistemlerin temel cansız bileşenlerinden biridir ve birçok canlı için yaşam alanıdır.

Köstebek, gelincik ve solucan gibi hayvanlar toprakta barınabilir. Bitkiler kökleriyle toprağa tutunur ve topraktan su ile mineral alır.

Toprak; organik maddeler, inorganik maddeler, su ve hava içerir. Toprağın organik kısmında mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılan humus ve çürüyen organik maddeler bulunur. İnorganik kısmı ise minerallerden oluşur.

Bu özellikler toprağın canlıların dağılışı ve ekosistem işleyişi üzerinde önemli rol oynamasını sağlar.

7. pH

pH, canlıların biyolojik süreçlerini etkileyen önemli bir faktördür. Her canlının yaşayabileceği optimum bir pH değeri vardır.

Kirlilik, tarımsal atıklar, kanalizasyon atıkları ve asit yağmurları; deniz, göl, akarsu ve toprakta pH değişikliklerine yol açabilir. Bu değişiklikler sucul ve karasal ekosistemlerde yaşayan canlıları olumsuz etkileyebilir.

8. Ekosistemin Canlı Bileşenleri

Ekosistemi oluşturan canlı bileşenler işlevlerine göre üç gruba ayrılır:

1. Üreticiler
2. Tüketiciler
3. Ayrıştırıcılar

Bu gruplar ekosistemin işleyişinde farklı roller üstlenir.

9. Üreticiler

Üreticiler **ototrof organizmalardır**. Besin üretimi fotosentez veya kemosentezle gerçekleşebilir. Üreticiler hem kendileri hem de ekosistemin diğer canlı bileşenleri için besin sağlar.

Ders kitabında karasal ekosistemlerde bitkiler; sucul ekosistemlerde algler ve siyanobakteriler; derin deniz dipleri ve bataklık gibi ortamlarda kemosentetik bakteriler ve arkeler üreticilere örnek verilir.

10. Tüketiciler

Tüketiciler **heterotrof organizmalardır**. Bu canlılar besinlerini kendileri üretmez, dış ortamdan hazır olarak alır.

Ders kitabında çengel boynuzlu dağ keçisi ve kızıl tilki tüketicilere örnek verilmiştir.

11. Ayrıştırıcılar

Ayrıştırıcılar, organik maddeleri inorganik maddelere dönüştüren saprotrof canlılardır. Bakteriler ve mantarlar ayrıştırıcılara örnek olabilir.

Ayrıştırıcılar bitki ve hayvanların atıklarını parçalayarak besin elde eder. Bu süreçte üreticilerin ihtiyaç duyduğu inorganik maddelerin döngüsünün sürmesine katkı sağlar. Böylece ekosistemlerde madde sürekliliği korunur.

12. Ayrıştırıcıların Ekosistem İçin Önemi

Ayrıştırıcılar olmadığında organik maddeler ayrıştırılamaz ve üreticiler gerekli inorganik maddelere ulaşamaz. Bu durumda yeni organik madde üretimi durabilir ve ekosistemde yaşam sona erebilir.

Bu nedenle ayrıştırıcılar ekosistemlerin işleyişi ve devamlılığı için büyük öneme sahiptir.

13. Cansız ve Canlı Bileşenlerin Birlikteliği

Ekosistemin cansız ve canlı bileşenleri birbirinden ayrılmaz bir bütündür. Işık ve su üreticilerin besin üretimini etkiler. Sıcaklık ve pH canlıların yaşayabildiği koşulları belirler. Toprak bitkilere su ve mineral sağlar. Üreticiler besin oluştururken tüketiciler hazır besin kullanır; ayrıştırıcılar ise organik kalıntıları inorganik maddelere dönüştürür.

Bu ilişkiler ekosistemin işleyişini sürdürür.

14. Bir Bileşenin Ortadan Kalkmasının Etkisi

Ders kitabındaki etkinlik ve kontrol noktasında, ekosistemin bir bileşeninin ortadan kaldırılması durumunda diğer bileşenlerin ve ekosistemin nasıl etkileneceğinin değerlendirilmesi istenir.

Bir bileşenin ortadan kalkması diğer canlıların besin kaynaklarını değiştirebilir, madde dönüşümünü aksatabilir ve ekosistemin dengesini bozabilir. Bu nedenle ekosistem bileşenleri tek tek değil, aralarındaki etkileşimlerle birlikte değerlendirilmelidir.

15. Ekosistemi Gözlemleyerek Bileşenleri Belirleme

Ders kitabındaki etkinlikte öğrencilerden okul bahçesi, park, kent ormanı veya botanik bahçesi gibi bir ekosistemde gözlem yapmaları istenir.

Gözlem sırasında cansız bileşenler, canlı bileşenler ve bu bileşenler arasındaki ilişkiler belirlenir. Daha sonra bir bileşenin ortadan kalkmasının ekosistemi nasıl etkileyebileceği değerlendirilir ve bileşenler arasındaki ilişkileri gösteren bir zihin haritası hazırlanır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ekosistem yalnız canlılardan oluşmaz; cansız çevre de ekosistemin parçasıdır.
• Ekoloji, canlıların birbirleri ve çevreleriyle ilişkilerini inceler.
• İklim uzun yıllar boyunca hüküm süren hava koşullarının ortalamasıdır.
• Işık yalnız bitkileri değil hayvan davranışlarını da etkileyebilir.
• Su canlıların dağılışını ve sayısını etkileyebilir.
• Toprak yalnız bitkilere ait bir unsur değildir; birçok canlı için yaşam alanıdır.
• Toprağın organik kısmında humus ve çürüyen organik maddeler, inorganik kısmında mineraller bulunur.
• Her canlı için uygun bir pH değeri vardır.
• Üreticiler ototrof, tüketiciler heterotroftur.
• Ayrıştırıcılar da heterotroftur; ancak organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürür.
• Kemosentetik bakteri ve arkeler bazı ekosistemlerde üretici olabilir.
• Ayrıştırıcıların görevi yalnız atıkları ortadan kaldırmak değildir; inorganik maddelerin döngüsüne de katkı sağlar.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorudaki unsurun canlı mı cansız mı olduğunu belirle.
2. Işık, sıcaklık, su, pH ve toprak ifadelerinde abiyotik bileşenleri düşün.
3. Üretici sorularında ototrof ve besin üretimi bağlantısını kur.
4. Tüketici sorularında hazır besin alma özelliğine dikkat et.
5. Ayrıştırıcı sorularında organik → inorganik dönüşümünü hatırla.
6. İklim sorularında uzun yılların hava koşulları ortalamasını kullan.
7. Işık sorularında fotosentez dışında davranış ve üreme etkilerini de düşün.
8. Su sorularında dağılış, sayı ve enzim çalışması ilişkisini değerlendir.
9. Toprak sorularında organik/inorganik kısım, su, hava ve yaşam alanı özelliklerini birlikte düşün.
10. Bir bileşenin ortadan kalkması sorularında ekosistemin bütününü ve bileşenler arası etkileşimi değerlendir.

Konu Özeti

Ekoloji, canlıların birbirleri ve çevreleriyle ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Belirli bir bölgedeki canlı toplulukları ile bunların etkileşim hâlinde olduğu cansız çevre birlikte ekosistemi oluşturur.

Ekosistemin cansız bileşenleri arasında iklim, ışık, sıcaklık, su, pH ve toprak yer alır. Bu bileşenler canlıların dağılışını, sayısını, gelişimini, üremesini ve davranışlarını etkileyebilir.

Ekosistemin canlı bileşenleri üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardır. Üreticiler ototrof olarak besin üretir, tüketiciler hazır besin kullanır, ayrıştırıcılar organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürerek madde sürekliliğine katkı sağlar.

Ekosistem, tüm bu canlı ve cansız bileşenlerin karşılıklı etkileşimiyle işler. Bir bileşenin ortadan kalkması ekosistemin dengesini bozabilir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Ekolojiyi tanımlayabilmelisin.
• Ekosistemi tanımlayabilmelisin.
• Canlı ve cansız ekosistem bileşenlerini ayırt edebilmelisin.
• İklimin canlıların dağılışına etkisini açıklayabilmelisin.
• Işığın bitki ve hayvanlar üzerindeki etkilerini açıklayabilmelisin.
• Sıcaklığın metabolik faaliyetlerle ilişkisini açıklayabilmelisin.
• Suyun canlı yaşamındaki rolünü ve sınırlayıcı olabileceği koşulları açıklayabilmelisin.
• Toprağın yapısını ve canlılar açısından önemini açıklayabilmelisin.
• pH değişimlerinin ekosistem canlılarına etkisini yorumlayabilmelisin.
• Üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları karşılaştırabilmelisin.
• Ayrıştırıcıların madde sürekliliğindeki önemini açıklayabilmelisin.
• Bir ekosistem bileşeninin ortadan kalkmasının olası sonuçlarını yorumlayabilmelisin.