Komünitelerde ve Popülasyonlarda Görülen Etkileşimler ve Değişimler Konu Anlatımı

Komünitelerde ve Popülasyonlarda Görülen Etkileşimler ve Değişimler

Ekosistemlerde yaşayan canlılar sabit ve birbirinden bağımsız topluluklar oluşturmaz. Aynı türe ait bireyler kendi aralarında; farklı türlerin bireyleri ise birbirleriyle sürekli etkileşim hâlindedir. Doğum, ölüm, göç, kaynak miktarı, hastalıklar, rekabet, av-avcı ilişkileri, simbiyotik ilişkiler ve çevresel değişimler; popülasyonların ve komünitelerin zaman içinde değişmesine neden olur.

Bu nedenle ekolojik sistemleri anlamak için yalnız “hangi canlıların bulunduğunu” bilmek yeterli değildir. Canlı sayılarının nasıl değiştiğini, türlerin hangi kaynakları kullandığını, birbirlerini nasıl etkilediğini ve çevresel bozulmalardan sonra komünitelerin nasıl yeniden şekillendiğini de incelemek gerekir.

1. Popülasyon

Bir ekosistemde belirli bir alanda yaşayan **aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluğa popülasyon** denir.

Örneğin:

• Antalya ili çevresinde yaşayan alageyikler,
• Türkiye'nin batı kıyı kuşağında yaşayan anemonlar

birer popülasyon örneğidir.

Aynı popülasyondaki bireyler benzer çevre koşullarından etkilenir, aynı yaşam alanını paylaşır, benzer kaynaklardan yararlanır ve birbirleriyle etkileşim hâlindedir.

Popülasyon içinde:

• üreme,
• rekabet,
• iş birliği,
• alan kullanımı

gibi etkileşimler görülebilir.

2. Popülasyon Dinamikleri

Popülasyonlar dinamik yapılardır; zaman içinde birey sayıları ve yapıları değişebilir. Bir popülasyondaki birey sayısında ve yapısında meydana gelen değişimler ile bu değişimlere neden olan faktörler **popülasyon dinamikleri** olarak adlandırılır.

Popülasyon dinamiklerini etkileyen başlıca unsurlar:

• doğum,
• ölüm,
• içe göç,
• dışa göç,
• kaynak miktarı,
• çevresel koşullar,
• yaşam alanındaki değişimlerdir.

Popülasyonun bulunduğu alan çok geniş ya da çok küçük olabilir. Önemli olan aynı tür bireylerinin belirli bir alanda birlikte bulunmasıdır.

3. Popülasyon Yoğunluğu

Birim alanda ya da birim hacimde bulunan birey sayısına **popülasyon yoğunluğu** denir.

Örneğin:

• 1 km² alandaki sincap sayısı,
• belirli bir alandaki meşe ağacı sayısı

o popülasyonların yoğunluğu hakkında bilgi verir.

Popülasyon yoğunluğu:

• doğumlarla,
• popülasyona yeni bireylerin katılmasıyla

artar.

Popülasyon yoğunluğu:

• ölümlerle,
• bireylerin popülasyondan ayrılmasıyla

azalır.

Doğal yaşam alanlarının tahribi de yoğunluğu değiştirebilir.

4. Popülasyon Büyüklüğü

Belirli bir zaman diliminde bir popülasyonda bulunan toplam birey sayısı **popülasyon büyüklüğü** olarak adlandırılır.

Popülasyon büyüklüğü:

• doğum oranı,
• ölüm oranı,
• içe göç,
• dışa göç

ile değişir.

**Doğum + içe göç > ölüm + dışa göç** ise popülasyon büyür.

**Doğum + içe göç < ölüm + dışa göç** ise popülasyon küçülür.

Bu değerler eşitse popülasyon dengede kalır.

5. Doğum, Ölüm, İçe Göç ve Dışa Göç

Birim zamanda üreme yoluyla popülasyona katılan birey sayısı doğum oranını, ölümler nedeniyle popülasyondan eksilen birey sayısı ise ölüm oranını gösterir.

Başka bir popülasyonda yaşayan bireylerin popülasyona katılmasına **içe göç**, bireylerin popülasyondan ayrılarak başka popülasyonlara gitmesine **dışa göç** denir.

Bu değişimler yalnız birey sayısını değil:

• popülasyon içi etkileşimleri,
• komünitedeki diğer canlılarla ilişkileri

de etkileyebilir.

6. J Tipi Büyüme

Kaynakların bol olduğu uygun koşullarda popülasyon hızla büyüyebilir. Birey sayısı arttıkça büyüme hızının da arttığı bu durum **J tipi (üstel) büyüme** ile ifade edilir.

J tipi büyümede kaynak kısıtlaması belirgin değildir. Ancak doğadaki popülasyonların çoğu uzun süre sınırsız biçimde büyüyemez.

7. S Tipi Büyüme

Birey sayısı arttıkça:

• rekabet artar,
• kaynaklar azalır,
• hastalıkların yayılma riski yükselir.

Bunun sonucunda büyüme yavaşlar. Popülasyon büyüklüğü ortamın taşıyabileceği maksimum düzeye yaklaşır ve bu değer çevresinde küçük dalgalanmalar gösterir.

Bu büyüme biçimine **S tipi (lojistik) büyüme** denir.

8. Taşıma Kapasitesi

Birim alanda bulunabilecek maksimum birey sayısına **taşıma kapasitesi** denir.

Taşıma kapasitesi sabit bir sayı değildir; yaşam alanının kaynaklarına ve çevresel koşullara bağlı olarak değişebilir.

Örneğin:

• kuraklık,
• yangın,
• habitat tahribatı

taşıma kapasitesini azaltabilir.

9. Çevre Direnci

Bir popülasyonun yaşadığı çevrede büyüme ve gelişmesini engelleyen her türlü biyotik ve abiyotik faktöre **çevre direnci** denir.

Popülasyon taşıma kapasitesine yaklaştıkça:

• besin kıtlığı,
• yaşam alanının azalması,
• salgın hastalıklar,
• rekabetin artması

çevre direncini artırır.

Bu durum popülasyonun sınırsız büyümesini engeller ve büyüklüğün belirli sınırlar içinde kalmasına katkı sağlar.

10. Komünite

Belirli bir alan içerisinde birbiriyle etkileşim hâlindeki **tüm türlerin oluşturduğu topluluğa komünite** denir.

Komünitede farklı türler arasında:

• beslenme,
• barınma,
• üreme,
• korunma

gibi nedenlerle çeşitli etkileşimler görülür.

Komüniteler büyüklük ve tür çeşitliliği bakımından birbirinden farklı olabilir. Büyük bir komünite içinde daha küçük alt komüniteler de bulunabilir.

11. Komünite Yapısını Etkileyen Çevresel Koşullar

Komünitelerin yapısı ve büyüklüğü:

• enlem,
• yeryüzü şekilleri,
• iklim,
• ışık,
• nem,
• sıcaklık,
• yağış

gibi faktörlerden etkilenir.

Bol yağış alan tropikal bölgelerde tür çeşitliliği genellikle fazlayken kutup bölgeleri ve çok az yağış alan çöllerde daha düşüktür.

Sucul komünitelerde:

• su derinliği,
• karasal alana uzaklık,
• kirlilik

çeşitliliği etkileyebilir.

Derinlik arttıkça ışık azalabilir; fotosentetik canlıların sayısı azalabilir ve buna bağlı olarak çözünmüş oksijen ile tür çeşitliliği düşebilir.

12. Komünitede Tür İçi Rekabet

Aynı türün bireylerinin sınırlı kaynaklar için birbirleriyle rekabet etmesine **tür içi rekabet** denir.

Rekabete neden olabilecek kaynaklar:

• besin,
• barınma alanı,
• ışık,
• su

olabilir.

Aynı türün bireylerinin ihtiyaçları birbirine benzediğinden birey sayısı arttıkça rekabet de artabilir. Üreme mevsiminde veya kaynakların yetersiz olduğu dönemlerde rekabet daha da şiddetlenebilir.

13. Tür İçi Rekabette Genetik Farklılık

Tür içi rekabette bireyler genetik farklılıklarından dolayı rekabetten aynı ölçüde etkilenmeyebilir.

Örneğin aynı tür ağaçlar ışık için rekabet ederken daha uzun olan ağaçlar kısa olanları gölgede bırakabilir. Bu durum kısa ağaçların gelişimini yavaşlatabilir ya da durdurabilir.

14. Türler Arası Rekabet

Aynı kaynaktan yararlanmaya çalışan farklı türler arasında görülen rekabete **türler arası rekabet** denir.

Örneğin benekli sırtlan ve aslanların besin kaynaklarını korumak için rekabet etmesi türler arası rekabete örnektir.

Kullanılan ortak kaynak ne kadar sınırlıysa rekabet o kadar artabilir. Rekabet türlerin sayısını ve dağılışını etkileyebilir.

15. Habitat

Bir organizmanın veya aynı türden bireylerin doğal yaşam ortamına **habitat** denir.

Habitat, canlının yaşadığı fiziksel çevredir.

16. Ekolojik Niş

Bir türün yaşamını sürdürebilmek için yaptığı tüm faaliyetler, diğer canlılarla ilişkileri ve ekosistemdeki işlevi **ekolojik niş** kavramıyla ifade edilir.

Aynı habitatta yaşayan türlerin ekolojik nişleri örtüştüğünde:

• besin,
• alan,
• sıcaklık

gibi kaynaklar için rekabet ortaya çıkabilir.

Habitat ile ekolojik niş aynı kavram değildir:

• habitat → canlının yaşadığı yer,
• ekolojik niş → canlının ekosistemdeki rolü ve yaşam faaliyetlerinin bütünü.

17. Gause Deneyi ve Rekabet

Gause, ekolojik nişleri örtüşen **Paramecium aurelia** ve **Paramecium caudatum** türleriyle bir deney yapmıştır.

Türler ayrı kültür ortamlarında yetiştirildiğinde:

• her iki türün sayısı önce artmış,
• daha sonra sabitlenmiştir.

Türler aynı kültür ortamına konulduğunda:

• başlangıçta ikisi de artmış,
• daha sonra P. aurelia artmayı sürdürmüş,
• P. caudatum azalmış ve ortamdan elenmiştir.

Bu deney, aynı ekolojik nişi paylaşan türler arasındaki rekabetin kaynakları daha etkili kullanan tür lehine sonuçlanabileceğini gösterir.

18. Av-Avcı İlişkisi

Beslenmek için başka bir canlıyı avlayıp yiyen canlıya **avcı**, besin olan canlıya ise **av** denir.

Av ve avcı popülasyonları zaman içinde birbirine bağlı artış ve azalışlar gösterebilir.

Avcı sayısı arttığında:

• av sayısı azalabilir.

Av sayısı azaldığında:

• avcılar arasında rekabet artabilir,
• bazı avcılar göç edebilir veya ölebilir,
• avcı sayısı azalabilir.

Avcı sayısı azalınca av üzerindeki baskı düşebilir ve av sayısı yeniden artabilir.

Ders kitabında Kanada vaşağı ile kar tavşanı örneği bu ilişkiyi açıklar.

19. Simbiyotik İlişkiler

İki ya da daha fazla türün bir arada, yakın ilişki içinde yaşamasına **simbiyotik ilişki** veya ortak yaşam denir.

Bu ilişkilerde türler:

• fayda görebilir,
• zarar görebilir,
• etkilenmeyebilir.

Ders kitabında simbiyotik ilişkiler:

• mutualizm,
• kommensalizm,
• amensalizm,
• parazitizm

başlıklarıyla ele alınır.

20. Mutualizm

Birlikte yaşayan iki türün de karşılıklı fayda gördüğü ilişkiye **mutualizm** denir.

Örnekler:

• insan kalın bağırsağındaki yararlı bakteriler ile insan,
• baklagiller ile Rhizobium bakterileri.

Bağırsak bakterileri yaşama ortamı ve besin bulurken sentezledikleri bazı vitaminlerle insana katkı sağlar.

Baklagil köklerindeki azot bağlayıcı bakteriler bitkinin kullanabileceği azotlu maddelerin oluşmasına katkı sağlarken bitkiden organik besin alır.

21. Zorunlu Mutualizm

Bazı mutualist ilişkilerde en az bir tür diğer tür olmadan yaşamını sürdüremez. Bu ilişkiye **zorunlu mutualizm** denir.

Liken birliğinde:

• alg fotosentezle organik madde ve oksijen sağlar,
• mantar su ve mineralleri alg hücrelerine iletir.

22. İsteğe Bağlı Mutualizm

Bazı mutualist ilişkilerde türler birlikteyken fayda görür ancak ayrıldıklarında da yaşamlarını sürdürebilir. Buna **isteğe bağlı mutualizm** veya gevşek mutualizm denir.

Karga ile kızıl geyik arasındaki ilişki buna örnektir:

• karga geyik üzerindeki böceklerle beslenir,
• geyik zararlı böceklerden kurtulur.

23. Kommensalizm

Türlerden birinin fayda gördüğü, diğerinin ise ne fayda ne de zarar gördüğü ilişkiye **kommensalizm** denir.

Remora balıkları ile köpek balıkları arasındaki ilişki örnek verilir:

• remora yiyecek artıklarından yararlanır ve köpek balığının hareketiyle yer değiştirir,
• köpek balığı belirgin biçimde etkilenmez.

24. Amensalizm

İki farklı türe ait organizmalardan birinin engellendiği veya zarar gördüğü, diğerinin ise etkilenmediği ilişkiye **amensalizm** denir.

Ders kitabında ceviz ağacı örneği verilir. Cevizden çevreye geçen bir madde ağacın kendisini etkilemezken çevresindeki bazı otsu bitkilerin gelişimini engelleyebilir.

25. Parazitizm

İki türden birinin yarar, diğerinin zarar gördüğü ilişkiye **parazitizm** denir.

Yarar sağlayan canlı:

• parazit,

zarar gören canlı:

• konak

olarak adlandırılır.

Parazitler konağın üzerinde ya da içinde yaşayabilir ve konağın besinlerine ortak olabilir.

26. Bitkisel Parazitler

Başka bir bitki üzerinde yaşayan parazit bitkiler, kök benzeri **emeçler** ile konak bitkiden madde alır.

Yarı Parazit Bitkiler

• Konaktan su ve mineral alır.
• Klorofilleri vardır.
• Fotosentez yapabilir.
• Ökse otu örnektir.

Tam Parazit Bitkiler

• Kloroplastları yoktur.
• Fotosentez yapamaz.
• Organik ve inorganik ihtiyaçlarını konaktan alır.
• Canavar otu örnektir.

27. Hayvansal Parazitler

Hayvansal parazitler:

• dış parazit,
• iç parazit

olarak iki grupta ele alınır.

Dış Parazitler

Konağın üzerinde yaşar, kan, deri veya saç gibi dokulardan yararlanabilir.

Örnek:

• bit,
• pire,
• kene,
• sülük,
• sivrisinek.

İç Parazitler

Konağın içinde yaşar. Sindirim kanalındaki besinlerden veya vücut sıvılarından yararlanabilir.

Örnek:

• kıl kurdu,
• tenya,
• bağırsak solucanı.

28. Süksesyon

Komüniteler dinamik yapılardır. Çevresel koşulların etkisiyle bir komünitedeki tür bileşiminin ve komünite yapısının zaman içinde aşamalı olarak değişmesine **süksesyon** denir.

Süksesyonda:

• bazı türler ortama ilk yerleşen öncü türlerdir,
• zamanla başka türler yerleşir,
• komünite daha karmaşık hâle gelebilir.

İleri aşamadaki komünite **klimaks komünite** olarak adlandırılır.

Süksesyon her zaman değişmez tek bir sonuca ulaşmaz. Yangın, kuraklık, sel, insan etkisi ve iklim koşulları sürecin yönünü değiştirebilir.

29. Birincil Süksesyon

Yerleşik bir komünitenin ve gelişmiş toprağın bulunmadığı ortamlarda başlayan süksesyona **birincil süksesyon** denir.

Başlangıç ortamlarına:

• lav yüzeyleri,
• buzulların çekilmesiyle açığa çıkan kayalık alanlar,
• çıplak kaya yüzeyleri

örnek verilebilir.

Toprak bulunmadığı için süreç yavaştır.

İlk yerleşen öncü türler:

• likenler,
• karayosunları,
• bazı mikroorganizmalar

olabilir.

Likenlerin kayaların parçalanmasına katkısıyla toprak oluşumu başlar. Daha sonra otsu bitkiler, çalılar ve ağaçlar gelişebilir. Tür çeşitliliği ve yapısal karmaşıklık zamanla artar.

30. İkincil Süksesyon

Daha önce bir komünitenin bulunduğu ancak:

• yangın,
• sel,
• şiddetli fırtına,
• aşırı otlatma,
• ormansızlaştırma

gibi olaylarla tahrip olan ortamlarda görülen süksesyona **ikincil süksesyon** denir.

Bu ortamlarda:

• toprak,
• kökler,
• sporlar,
• tohum bankasının bir bölümü

çoğu zaman korunur.

Bu nedenle ikincil süksesyon birincil süksesyondan daha hızlı ilerler.

Yangından sonra:

• otsu bitkiler,
• hızlı gelişen öncü türler,
• çalılar,
• genç ağaçlar,
• daha uzun ömürlü ağaç türleri

sırasıyla ortaya çıkabilir.

31. Popülasyon ve Komünite Değişimlerinin Ekosisteme Etkisi

Popülasyon büyüklüğündeki veya komünite yapısındaki değişimler ekosistemin genel işleyişini etkileyebilir.

Bir türün sayısındaki artış veya azalış:

• besin ilişkilerini,
• enerji aktarımını,
• madde döngülerini

değiştirebilir.

Çevresel koşulların değişmesi de canlılar arasındaki etkileşimleri değiştirir. Bu nedenle ekosistemler popülasyon ve komünite düzeyindeki ilişkilerin sonucunda şekillenen dinamik sistemlerdir.

32. Örnek Olaylar Üzerinden Değişim

Ders kitabında verilen kızıl tilki örneğinde, uyuz hastalığı tilki popülasyonunu azaltmış; bunun sonucunda tilkinin besini olan yaban tavşanı ve orman tavuğu gibi türlerin sayısında geçici artış görülmüştür.

Akdeniz foku örneğinde ise habitat koruma önlemleriyle popülasyon bir dönem artmış; daha sonra habitat kaybı ve uygun olmayan mağaralarda yavrulama nedeniyle yavru ölümleri artmış ve popülasyon yeniden azalmıştır.

Bu örnekler, tek bir popülasyondaki değişimin diğer türler ve ekosistem üzerinde sonuçlar doğurabileceğini gösterir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Popülasyon aynı tür bireylerinden, komünite farklı türlerin popülasyonlarından oluşur.
• Popülasyon yoğunluğu birim alan veya hacimdeki birey sayısıdır; popülasyon büyüklüğü toplam birey sayısıdır.
• Doğum ve içe göç popülasyonu büyütür; ölüm ve dışa göç küçültür.
• J tipi büyüme ile S tipi büyüme aynı değildir.
• Taşıma kapasitesi, ortamın destekleyebileceği maksimum birey sayısıdır.
• Çevre direnci yalnız cansız faktörleri değil biyotik faktörleri de kapsar.
• Habitat canlının yaşadığı yer; ekolojik niş ekosistemdeki rolü ve faaliyetlerinin bütünüdür.
• Tür içi rekabet aynı tür bireyleri, türler arası rekabet farklı türler arasında görülür.
• Avcı artınca av sayısı azalabilir; av azalınca avcı da bir süre sonra azalabilir.
• Mutualizmde iki tür fayda görür.
• Kommensalizmde biri fayda görür, diğeri etkilenmez.
• Amensalizmde biri zarar görür, diğeri etkilenmez.
• Parazitizmde parazit yarar, konak zarar görür.
• Yarı parazit bitki fotosentez yapabilir; tam parazit bitki yapamaz.
• Birincil süksesyonda gelişmiş toprak yoktur.
• İkincil süksesyonda toprak ve bazı biyolojik kalıntılar korunmuş olabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce organizasyon düzeyini belirle: popülasyon mu, komünite mi, ekosistem mi?
2. Sayısal değişim sorularında doğum + içe göç ile ölüm + dışa göç değerlerini karşılaştır.
3. Taşıma kapasitesine yaklaşan popülasyonda çevre direncinin artacağını düşün.
4. Habitat ve ekolojik nişi birbirine karıştırma.
5. Rekabet sorularında bireylerin aynı tür mü farklı tür mü olduğuna bak.
6. Av-avcı sorularında iki popülasyonun dalgalanmalarının birbirine bağlı olduğunu unutma.
7. Simbiyotik ilişkilerde her türün fayda/zarar durumunu tek tek belirle.
8. Parazitizm sorularında parazit-konak ayrımını yap.
9. Süksesyonda başlangıçta toprak olup olmadığına bak.
10. Bir popülasyondaki değişimin komünite ve ekosistem düzeyinde sonuçlar oluşturabileceğini değerlendir.

Konu Özeti

Popülasyon, belirli bir alanda yaşayan aynı türe ait bireylerin topluluğudur. Popülasyonların yoğunluğu ve büyüklüğü doğum, ölüm ve göçlerle değişir. Uygun koşullarda J tipi büyüme görülebilir; doğada kaynakların sınırlanması ve çevre direncinin artmasıyla popülasyonlar çoğunlukla S tipi büyümeye yönelir ve taşıma kapasitesi çevresinde dengelenir.

Komünite, belirli bir alanda birbiriyle etkileşim hâlindeki farklı türlerin oluşturduğu topluluktur. Komünitelerde tür içi ve türler arası rekabet, av-avcı ilişkileri ve simbiyotik ilişkiler görülür. Habitat, canlının yaşadığı yer; ekolojik niş ise ekosistemdeki işlev ve ilişkilerinin bütünüdür.

Mutualizm, kommensalizm, amensalizm ve parazitizm simbiyotik ilişki türleridir. Komünitelerin tür bileşimi zamanla değişebilir; bu aşamalı değişime süksesyon denir. Birincil süksesyon topraksız ortamlarda, ikincil süksesyon ise daha önce yaşam bulunan ve toprağın çoğunlukla korunduğu bozulmuş ortamlarda gerçekleşir.

Popülasyon ve komünite düzeyindeki değişimler ekosistemin genel işleyişini de etkiler. Bu nedenle ekosistemler sürekli değişim gösteren dinamik yapılardır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Popülasyon, komünite ve ekosistemi ayırt edebilmelisin.
• Popülasyon yoğunluğu ile büyüklüğünü açıklayabilmelisin.
• Doğum, ölüm, içe göç ve dışa göçün popülasyona etkisini yorumlayabilmelisin.
• J tipi ve S tipi büyümeyi karşılaştırabilmelisin.
• Taşıma kapasitesi ve çevre direncini açıklayabilmelisin.
• Habitat ile ekolojik nişi ayırt edebilmelisin.
• Tür içi ve türler arası rekabeti karşılaştırabilmelisin.
• Gause deneyinden çıkarım yapabilmelisin.
• Av-avcı popülasyonlarının değişimini yorumlayabilmelisin.
• Mutualizm, kommensalizm, amensalizm ve parazitizmi ayırt edebilmelisin.
• Yarı parazit ve tam parazit bitkileri karşılaştırabilmelisin.
• İç ve dış parazitlere örnek verebilmelisin.
• Birincil ve ikincil süksesyonu ayırt edebilmelisin.
• Popülasyon değişimlerinin komünite ve ekosistem üzerindeki sonuçlarını yorumlayabilmelisin.