Sindirim Konu Anlatımı

Sindirim

Canlıların dış ortamdan besinleri alma ve kullanma sürecine **beslenme** denir. Ototrof canlılar kendi organik besinlerini fotosentez veya kemosentezle üretebilir. Heterotrof canlılar ise enerji ihtiyaçlarını dışarıdan aldıkları organik maddelerle karşılar. Ancak karbohidrat, yağ ve protein gibi büyük moleküllü besinler hücre zarından doğrudan geçemez. Bu nedenle bu maddelerin daha küçük yapı taşlarına ayrılması gerekir.

**Sindirim**, büyük moleküllü besinlerin kendilerini oluşturan yapı taşlarına parçalanarak hücre zarından geçebilecek hâle gelmesidir. Hayvanlarda besinlerin işlenmesi; besinlerin alınması, sindirim, emilim ve atıkların uzaklaştırılması biçiminde ilerler.

1. Mekanik Sindirim

Mekanik sindirim, besinlerin kimyasal yapısı değişmeden fiziksel olarak daha küçük parçalara ayrılmasıdır. Amaç besinin daha küçük parçalara ayrılarak sonraki sindirim süreçlerine uygun hâle gelmesini sağlamaktır.

Ders kitabında mekanik sindirime:

• ağızda dişlerle çiğneme,
• midedeki kas hareketleriyle besinlerin ezilmesi,
• yağların safra ile küçük damlacıklara ayrılması

örnek verilir.

Mekanik sindirim sırasında **enzim kullanılmaz**.

2. Kimyasal Sindirim

Kimyasal sindirim, büyük moleküllü besinlerin **hidrolizle** kendilerini oluşturan yapı taşlarına ayrılmasıdır. Hidroliz için:

• su,
• enzim

gereklidir.

Kimyasal sindirim sonunda:

• karbohidratlar → monosakkaritlere,
• yağlar → gliserol ve yağ asitlerine,
• proteinler → amino asitlere

parçalanır.

3. Kimyasal Sindirimin Gerçekleştiği Yere Göre Sınıflandırılması

Kimyasal sindirim gerçekleştiği yere göre:

1. Hücre içi sindirim
2. Hücre dışı sindirim

olarak ikiye ayrılır.

Bu ayrım, sindirim enzimlerinin ve parçalanan besinin hücre içindeki ya da hücre dışındaki konumuna göre yapılır.

4. Hücre İçi Sindirim

Hücre içi sindirim:

• insan akyuvar hücrelerinde,
• amip ve öglena gibi tek hücreli canlılarda,
• süngerlerde

görülebilir.

Besin hücre zarı tarafından koful oluşturularak **endositozla** hücreye alınır. Oluşan besin kofulu lizozomla birleşir. Lizozom enzimleri büyük besinleri yapı taşlarına parçalar.

Sindirim sonucunda oluşan:

• glikoz,
• amino asit,
• yağ asidi

gibi küçük moleküller koful zarından sitoplazmaya geçer. Sindirilemeyen atıklar ise **ekzositozla** hücre dışına atılır.

İnsanda:

• akyuvarların mikroorganizmaları yok etmesi,
• karaciğerdeki Kupffer hücrelerinin yaşlanmış alyuvarları parçalaması

hücre içi sindirime örnektir.

5. Hücre Dışı Sindirim

Hücre dışı sindirim:

• çürükçül canlılarda,
• salyangoz ve denizkestanesi gibi bazı omurgasızlarda,
• omurgalılarda

görülebilir.

Bu sindirimde büyük moleküllü besinler hücreden salgılanan enzimlerle **hücre dışında** parçalanır. Oluşan küçük besin molekülleri daha sonra aktif veya pasif taşıma ile hücre içine alınır.

Hayvanların çoğunda hidroliz büyük ölçüde hücre dışı sindirimle gerçekleşir. Gelişmiş hayvanlarda sindirim, vücudun içinde yer almakla birlikte dış ortamla bağlantısını sürdüren sindirim kanalında gerçekleşir.

6. Sindirim Kanalı

Gelişmiş vücut yapısına sahip hayvanlarda sindirim kanalı:

• ağızda başlar,
• anüste sonlanır,
• iki açıklığa sahiptir.

Besinler sindirim kanalı boyunca ilerlerken kademeli biçimde sindirilir ve emilim gerçekleşir.

Omurgalılarda sindirim sistemi genel olarak:

• ağız,
• yutak,
• yemek borusu,
• mide,
• ince bağırsak,
• kalın bağırsak

gibi yapılardan oluşur.

Bununla birlikte beslenme şekline göre ağız, çene, diş, mide ve bağırsak yapılarında farklılaşmalar görülebilir.

7. Midenin Genel Görevleri

Omurgalılarda mide bazı ortak özellikler gösterir.

Mide:

• besinleri geçici olarak depolar,
• mekanik sindirime katılır,
• kimyasal sindirime katılır.

Mide üst kısımdan yemek borusuyla, alt kısımdan ince bağırsakla bağlantılıdır. Mide duvarının iç kısmındaki mukoza tabakasında mukus ve sindirim enzimleri salgılayan hücreler bulunur.

Kaslı mide duvarı besinleri mide öz suyuyla karıştırır. Mide öz suyunda:

• HCl,
• enzim,
• mukus

bulunur. Yüksek asitlik, besinlerle mideye ulaşan bazı bakterilerin yok edilmesine katkı sağlar.

8. Kuşlarda Sindirim Sistemi

Kuşlarda diş bulunmaz ve ağız gaga şeklindedir.

Kuşların sindirim kanalında:

• ağız,
• yutak,
• yemek borusu,
• kursak,
• mide,
• taşlık,
• ince bağırsak,
• kalın bağırsak,
• kloak

bulunur.

**Kursak**, yemek borusunun genişlemesiyle oluşur. Besinleri bir süre depolar ve yumuşatır.

Kuşlarda mide iki bölümden oluşur:

• bezli mide,
• kaslı mide (taşlık).

Bezli midede asit ve sindirim enzimleri salgılanır ve kimyasal sindirim başlar. Kaslı mide yani taşlık güçlü kaslarıyla besinleri fiziksel olarak parçalar ve mekanik sindirime katkı sağlar.

**Kloak**, bazı canlı gruplarında sindirim, üreme ve boşaltım sistemlerinin dışarı açıldığı ortak açıklıktır.

9. Diş Adaptasyonları

Memelilerde dişlerin yapısı beslenme biçimiyle ilişkilidir.

Etçiller

Etçil canlılarda:

• büyük ve sivri köpek dişleri,
• küçük ve keskin kesici dişler,
• tırtıklı yapılı azı dişleri

bulunabilir.

Bu yapılar avı yakalama, öldürme, eti koparma, kesme ve parçalama görevlerine uyum sağlamıştır.

Otçullar

At ve geyik gibi otçullarda geniş ve çıkıntılı yüzeylere sahip azı dişleri bulunur. Bu dişler sert bitkisel besinleri öğütmeye uygundur.

Kesici ve köpek dişleri bitki parçalarını koparmaya uyarlanabilir. Bazı otçul türlerde köpek dişleri bulunmayabilir.

Hepçiller

İnsan, ayı ve fare gibi hepçiller hem bitkisel hem hayvansal besinleri tüketmeye uyum sağlamıştır.

Yetişkin insanda:

• kesici dişler ısırmaya,
• köpek dişleri koparmaya,
• azı dişleri öğütmeye,
• büyük azı dişleri ezmeye

uygun yapıdadır.

10. Mide Adaptasyonları

Etçillerin mide ve bağırsakları protein ve yağ bakımından zengin hayvansal besinleri sindirmeye uygun olarak daha kısa ve basit olabilir.

Geviş getiren ineklerde mide dört bölümden oluşur:

1. İşkembe
2. Börkenek
3. Kırkbayır
4. Şirden

Çiğnenmiş besinler işkembe ve börkenekte geçici olarak depolanır. Bu bölümlerde bulunan mikroorganizmaların salgıladığı enzimler, bitkisel besinlerdeki selülozun sindirilmesini sağlar.

11. Geviş Getirme

İşkembe ve börkenekte bulunan besin daha sonra ağza geri getirilerek yeniden çiğnenir. Bu olaya **geviş getirme** denir.

Yeniden yutulan besin:

• kırkbayıra,
• ardından şirdene

gönderilir.

Kırkbayırda besinlerdeki suyun büyük bir kısmı uzaklaştırılır. Şirdende ise ineğin kendi enzimleriyle sindirim devam eder.

Besinler daha sonra ince bağırsağa geçer; sindirim tamamlanır ve besinlerin emilimi gerçekleşir.

12. Tek Bölmeli Mideli Otçullar

Tavşan, eşek, katır ve at gibi geviş getirmeyen otçul memeliler tek bölmeli mideye sahiptir.

Bu canlıların **kör bağırsağında** selülozu sindiren mikroorganizmalar bulunur.

İnsanlar, bazı maymun türleri ve etçil memeliler de tek bölmeli mideye sahiptir; ancak bu canlıların sindirim sistemlerinde selülozu sindirecek enzimleri üreten bakteriler bulunmadığı için selüloz sindirimi gerçekleşmez.

13. Bağırsak Uzunluğu ve Beslenme

Beslenme şekli sindirim kanalının uzunluğunu da etkiler.

Ders kitabına göre:

• otçul ve hepçillerin sindirim kanalları, vücut boyutlarına göre etçillerden daha uzundur,
• etçillerin bağırsakları daha kısadır.

Bitkisel besinler selüloz içerdiği için sindirilmeleri ete göre daha zordur. Otçullarda sindirim kanalının uzun olması:

• sindirim için daha fazla zaman,
• emilim için daha geniş yüzey alanı

sağlar.

14. İnsan, Kurt, İnek ve Kuşun Karşılaştırılması

Ders kitabındaki tabloda:

**İnsan**

• Hücre içi ve hücre dışı sindirim
• Tek bölmeli mide
• Karma diş yapısı
• Hem etçil hem otçul
• Uzun bağırsak

**Kurt**

• Hücre içi ve hücre dışı sindirim
• Tek bölmeli mide
• Kesici, azı ve köpek dişleri
• Etçil
• Kısa bağırsak

**İnek**

• Hücre içi ve hücre dışı sindirim
• Dört bölmeli mide
• Kesici ve azı dişleri
• Otçul
• Uzun bağırsak

**Kuş**

• Hücre içi ve hücre dışı sindirim
• Bezli mide ve kaslı mide (taşlık)
• Diş yok
• Etçil veya otçul
• Kısa bağırsak

15. Yapı-Görev İlişkisi

Sindirim sistemi yapıları beslenme şekline göre farklılaşır. Bu farklılık rastlantısal değildir; besinin fiziksel ve kimyasal özelliklerine uyum sağlar.

• Etçillerde keskin dişler et parçalamaya uygundur.
• Otçullarda geniş öğütücü dişler bitkisel besinleri parçalamaya uygundur.
• Geviş getirenlerde çok bölmeli mide selülozlu besinlerin mikroorganizmalar yardımıyla işlenmesini sağlar.
• Otçullarda uzun bağırsak sindirim ve emilim için daha fazla zaman ve yüzey sağlar.
• Kuşlarda taşlık, diş bulunmamasına rağmen mekanik parçalanmayı destekler.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Mekanik sindirimde enzim kullanılmaz.
• Kimyasal sindirim hidrolizle gerçekleşir; su ve enzim gerekir.
• Safranın yağları küçük damlacıklara ayırması mekanik sindirimdir.
• Hücre içi sindirimde besin kofulu ve lizozom görev alır.
• Hücre dışı sindirimde enzim hücre dışına salgılanır.
• Hücre içi sindirim sonucunda atıklar ekzositozla uzaklaştırılabilir.
• Kuşlarda diş yoktur; taşlık mekanik sindirime katılır.
• Kloak sindirim, üreme ve boşaltım sistemlerinin ortak açıklığı olabilir.
• İneklerde mide işkembe, börkenek, kırkbayır ve şirden olmak üzere dört bölümlüdür.
• Selüloz sindiriminde mikroorganizmalar önemli rol oynayabilir.
• Otçul ve hepçillerin sindirim kanalları vücut boyutlarına göre etçillerden daha uzun olabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Enzim kullanılmıyorsa mekanik sindirimi düşün.
2. Su + enzim + hidroliz varsa kimyasal sindirimi düşün.
3. Besin kofulu ve lizozom varsa hücre içi sindirime yönel.
4. Enzimler hücre dışına salgılanıyorsa hücre dışı sindirimdir.
5. Kuşlarda diş yerine gaga ve mekanik parçalamada taşlık olduğunu hatırla.
6. Etçil, otçul ve hepçil sorularında dişlerin şekli ile beslenme biçimini ilişkilendir.
7. İnek sorularında dört mide bölümünü ve geviş getirmeyi hatırla.
8. Tavşan, at, eşek ve katır gibi geviş getirmeyen otçullarda kör bağırsaktaki mikroorganizmalara dikkat et.
9. Bağırsak uzunluğu sorularında bitkisel besinlerin selüloz içeriğini ve daha uzun sindirim süresini düşün.
10. Karşılaştırma sorularında mide yapısı, diş yapısı, beslenme tipi ve bağırsak uzunluğunu birlikte değerlendir.

Konu Özeti

Sindirim, büyük moleküllü besinlerin hücre zarından geçebilecek küçük yapı taşlarına ayrılmasıdır. Mekanik sindirim fiziksel parçalanmadır ve enzim kullanılmaz. Kimyasal sindirim ise su ve enzimlerin görev aldığı hidroliz tepkimeleriyle gerçekleşir.

Kimyasal sindirim hücre içinde veya hücre dışında gerçekleşebilir. Hücre içi sindirimde besin endositozla alınır, koful lizozomla birleşir ve sindirim ürünleri sitoplazmaya geçer. Hücre dışı sindirimde enzimler hücre dışına salgılanır ve oluşan küçük moleküller hücre içine alınır.

Omurgalıların sindirim sistemleri temel olarak benzer olsa da beslenme şekline bağlı olarak diş, mide ve bağırsak yapıları değişir. Kuşlarda kursak ve taşlık; geviş getirenlerde dört bölmeli mide; otçullarda daha uzun bağırsak gibi özellikler yapı-görev uyumunu gösterir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Sindirimi tanımlayabilmelisin.
• Mekanik ve kimyasal sindirimi ayırt edebilmelisin.
• Hidrolizin gerektirdiği koşulları söyleyebilmelisin.
• Hücre içi ve hücre dışı sindirimi karşılaştırabilmelisin.
• Kuş sindirim sistemindeki kursak, taşlık ve kloakın görevlerini açıklayabilmelisin.
• Etçil, otçul ve hepçil diş yapılarını beslenmeyle ilişkilendirebilmelisin.
• Geviş getirenlerde dört bölmeli midenin bölümlerini sıralayabilmelisin.
• Geviş getirmenin nasıl gerçekleştiğini açıklayabilmelisin.
• Otçul ve etçillerde bağırsak uzunluğu farkını açıklayabilmelisin.
• İnsan, kurt, inek ve kuş sindirim yapılarını karşılaştırabilmelisin.