1789-1908 Osmanlı Siyasi, Askerî ve İdari Gelişmeler Konu Anlatımı

1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Siyasi, Askerî ve İdari Gelişmeler

1789-1908 dönemi, Osmanlı Devleti’nin hem dış politikada büyük devletlerin baskısıyla hem de içeride merkezî otorite, milliyetçilik, anayasal yönetim, mali yapı ve toplumsal bütünlük sorunlarıyla mücadele ettiği uzun bir dönüşüm dönemidir. Bu süreçte Osmanlı yöneticileri devletin siyasi varlığını ve toprak bütünlüğünü korumak için bir yandan Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak denge siyaseti izledi, diğer yandan askerî, hukuki ve idari kurumları yeniden düzenlemeye çalıştı.

Dönemin başında III. Selim’in Nizam-ı Cedit hareketi ve daimî elçilikler öne çıkarken, II. Mahmud döneminde merkezîleşme ve askerî-idari yeniden yapılanma hızlandı. Tanzimat ve Islahat fermanları, Kanun-ı Esasi ve Meşrutiyet süreçleri devletin hukuk ve yönetim anlayışında önemli değişimler doğurdu. Aynı dönemde Sırp ve Yunan isyanları, Mısır ve Boğazlar Meselesi, Kırım Harbi, 93 Harbi, yoğun göçler, dış borçlanma ve Düyûn-ı Umûmiyye gibi gelişmeler Osmanlı Devleti’nin iç ve dış siyasetini doğrudan etkiledi.

Şark Meselesi ve Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki Konumu

XVIII. yüzyılın son çeyreğinde Sanayi Devrimi, Fransız İhtilali ve Koalisyon Savaşları uluslararası dengeleri değiştirdi. Osmanlı Devleti ise 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması sonrasında özellikle Rus Çarlığı ve Avusturya ile mücadele etmek zorunda kaldı.

1781’de Avusturya ve Rus Çarlığı arasında Osmanlı topraklarının paylaşımına yönelik iki proje gündeme geldi:

Grek Projesi

Grek Projesi:

• Osmanlı Devleti’nin Avrupa topraklarından çıkarılmasını,
• Balkanlar ve Doğu Avrupa’daki Osmanlı topraklarında İstanbul merkezli yeni bir Doğu Roma İmparatorluğu kurulmasını,
• Bu devletin başına II. Katerina’nın torunu Konstantin’in getirilmesini

öngörüyordu.

Dakya Projesi

Dakya Projesi:

• Eflak-Boğdan ve Besarabya’da,
• Rusya ve Avusturya’ya bağlı,
• Dakya adı verilen tampon bir devlet kurulmasını

amaçlıyordu.

1783’te Kırım’ın Rusya tarafından ilhakı Osmanlı Devleti açısından önemli bir kayıptı. 1787’de Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşları başladı. Bu savaşlar devam ederken III. Selim 7 Nisan 1789’da tahta çıktı.

III. Selim, Denge Siyaseti ve Nizam-ı Cedit

III. Selim, dış politikada Avrupa devletlerinin birbirleriyle olan çıkar çatışmalarından yararlanmayı amaçlayan denge siyasetine yöneldi.

İç politikada ise **Nizam-ı Cedit** adı verilen yenileşme hareketini başlattı.

Nizam-ı Cedit’in en önemli unsurlarından biri:

• Avrupa askerî yapısının örnek alınması,
• Yeni ve düzenli bir ordunun kurulmasıydı.

Ayrıca Osmanlı Devleti Avrupa’daki gelişmeleri yakından takip etmek ve diplomasi gücünü artırmak için:

• Londra,
• Paris,
• Berlin,
• Viyana

gibi başkentlerde daimî elçilikler açtı.

Bu uygulama, Osmanlı dış politikasında bilgi toplama ve sürekli diplomasi anlayışının güçlenmesini sağladı.

Şark Meselesi Kavramı

XVIII. yüzyıl sonundan XIX. yüzyıl sonuna kadar:

• Rusya,
• Avusturya,
• Fransa,
• İngiltere

Osmanlı toprakları üzerinde kendi çıkarlarına göre farklı politikalar izledi.

Avrupalı devletlerin Osmanlı topraklarını paylaşma konusundaki rekabeti **Şark Meselesi** olarak adlandırıldı.

Bu terim uluslararası bir toplantıda ilk kez 1815 Viyana Kongresi’nde Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanıldı.

Şark Meselesi yalnız Osmanlı Devleti’nin zayıflamasıyla ilgili değildi. Aynı zamanda Avrupa devletlerinin:

• Osmanlı topraklarını paylaşma,
• Güç dengesini koruma,
• Birbirlerinin aşırı güçlenmesini engelleme

çabalarını da kapsıyordu.

Napoléon’un Mısır’ı İşgali ve Denge Siyaseti

Napoléon Bonaparte 1798’de Mısır’ı işgal etti.

Osmanlı Devleti:

• 23 Aralık 1798’de Rus Çarlığı’yla,
• 5 Ocak 1799’da İngiltere’yle

ittifak yaptı.

18 Mart 1799’da Napoléon Akka’yı kuşattı fakat Cezzar Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri karşısında başarılı olamadı.

İngiltere de Fransa’ya karşı Osmanlı Devleti’ni destekledi ve 1801’de Mısır’daki Fransız güçlerinin yenilmesinde rol oynadı.

1802’de Osmanlı Devleti ile Fransa arasında Paris Antlaşması imzalandı ve ilişkiler yeniden düzeldi.

1806’da Rus ordusunun Eflak ve Boğdan’ı işgali üzerine yeni bir Osmanlı-Rus Savaşı başladı.

1809’da İngiltere ile **Kale-i Sultaniye Antlaşması** imzalandı. 1812’de Osmanlı-Rus Savaşı **Bükreş Antlaşması** ile sona erdi.

Millet Sistemi ve Milliyetçilik Sorunu

Osmanlı Devleti farklı din, dil ve kültürlere sahip toplulukları uzun süre millet sistemi içinde yönetti.

Gayrimüslimler:

• Dinlerini,
• Dillerini,
• Kültürlerini

koruyabiliyordu.

Ancak XIX. yüzyılda:

• Fransız İhtilali’nin milliyetçilik düşüncesi,
• Rusya’nın Ortodoksları kışkırtması,
• Avrupa devletlerinin Balkanlardaki çıkar politikaları

Osmanlı toplum yapısını zorlamaya başladı.

Panslavizm düşüncesi Slav toplulukları kültürel ve siyasi birlik altında toplamayı amaçladı. XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Rusya bu düşünceyi Balkanlardaki Slav topluluklarını yönlendirmek için kullandı.

Sırp İsyanları

Balkanlarda Osmanlı Devleti’ne karşı ilk büyük millî isyan Sırplar tarafından çıkarıldı.

Birinci Sırp İsyanı

1804’te Kara Yorgi Petroviç liderliğinde başladı.

Başlıca nedenler:

• Merkezî otoritenin zayıflaması,
• Asayişin bozulması,
• Yeniçeri ve âyan baskıları,
• Milliyetçilik,
• Rusya’nın Balkan politikası.

1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rus desteği Sırp isyancılarını güçlendirdi.

1812 Bükreş Antlaşması’yla Sırplara kısmi özerklik verilmesi konusunda uzlaşıldı. Ancak 1813’te Osmanlı kuvvetleri Belgrad’a girerek ilk Sırp isyanını bastırdı.

İkinci Sırp İsyanı ve Özerklik

1815’te Miloş Obrenoviç liderliğinde yeni bir Sırp isyanı başladı.

Miloş Obrenoviç:

• Sınırlı direniş,
• Müzakere,
• Avrupa desteği arayışı

yoluyla farklı bir yöntem izledi.

1829 Edirne Antlaşması’yla Sırplar özerklik kazandı.

1830’da Miloş’a başknezlik imtiyazı verildi.

1878 Berlin Antlaşması’yla bağımsız Sırp devleti kuruldu.

Yunan İsyanı ve Filiki Eterya

Sırplardan sonra Osmanlı Devleti’ne isyan eden ikinci topluluk Rumlar oldu.

1814’te Odessa’da **Filiki Eterya** kuruldu.

Cemiyetin amacı:

• Rumları Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklandırmak,
• Bağımsız Yunan devleti kurmaktı.

Ayrıca daha sonra **Megali İdea** düşüncesinin temelleri atıldı. Bu düşünce, İstanbul merkezli büyük bir Yunan devleti kurmayı hedefliyordu.

Mora İsyanı

Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa bölgede güçlü bir otorite kurmuştu. II. Mahmud’un onu görevden alması bölgede otorite boşluğu oluşturdu.

22 Şubat 1821’de Eflak-Boğdan’da başlayan ilk Rum ayaklanması başarısız oldu.

Mart 1821’de Mora’da yeni bir isyan başladı.

Mora’daki isyan sırasında Rum çeteleri bölgedeki Türk nüfusa yönelik büyük katliamlar gerçekleştirdi. Ders kitabında özellikle Tripoliçe’de yaşanan katliamlar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

Avrupa’da Antik Yunan hayranlığına dayanan **Filhelenizm** düşüncesi nedeniyle birçok Avrupalı gönüllü isyana destek verdi.

Mehmed Ali Paşa Yardımı ve Vaka-i Hayriye

Osmanlı Devleti Mora İsyanı’nı bastırmakta zorlanınca II. Mahmud, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’dan yardım istedi.

Mehmed Ali Paşa:

• Girit,
• Mora

valiliklerinin verilmesi karşılığında oğlu İbrahim Paşa’yı Mora’ya gönderdi.

23 Nisan 1826’da Osmanlı-Mısır kuvvetleri isyanı kontrol altına aldı.

Mora İsyanı, Osmanlı ordusunda düzenli ve disiplinli asker ihtiyacını açık biçimde gösterdi.

II. Mahmud Eşkinci Ocağı’nı kurmak isteyince yeniçeriler isyan etti.

15 Haziran 1826’da bu isyan bastırıldı. **Vaka-i Hayriye** olarak adlandırılan olayın ardından:

• Yeniçeri Ocağı kaldırıldı,
• Asakir-i Mansure-i Muhammediyye kuruldu.

Londra Protokolü ve Navarin Baskını

Osmanlı Devleti Mora İsyanı’nı bastırmasına rağmen İngiltere, Fransa ve Rusya Yunan meselesine müdahale etti.

6 Temmuz 1827 Londra Protokolü:

• Yunanistan’ın iç işlerinde özerk,
• Dış işlerinde Osmanlı Devleti’ne bağlı,
• Vergi veren

bir devlet olmasını öngörüyordu.

II. Mahmud bu talebi iç işlerine müdahale sayarak reddetti.

20 Ekim 1827’de İngiliz, Fransız ve Rus donanmaları Navarin’de Osmanlı ve Mısır donanmalarını imha etti.

1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı ve Edirne Antlaşması

Rusya 28 Nisan 1828’de Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti.

Rus kuvvetleri:

• Kafkas Cephesi’nde Kars, Ardahan, Erzurum ve Bayburt’u,
• Tuna Cephesi’nde Edirne’ye kadar uzanan bölgeleri

ele geçirdi.

14 Eylül 1829’da **Edirne Antlaşması** imzalandı.

Osmanlı Devleti:

• Yunanistan’ın bağımsızlığını tanımak,
• Sırplara özerklik vermek,
• Eflak-Boğdan’ın ayrıcalıklarını artırmak

zorunda kaldı.

Mısır Meselesi

Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa, Mısır’da:

• İdari,
• Askerî,
• Ekonomik

reformlar gerçekleştirdi.

Modern bir ordu ve donanma kurdu, tarım ve sanayileşmeye önem verdi, vergi sistemini düzenledi.

Yunanistan’ın bağımsızlığıyla Mora’nın kaybedilmesi üzerine Suriye valiliğini istedi. II. Mahmud bu talebi reddetti.

1831’de Mehmed Ali Paşa’nın oğlu İbrahim Paşa Suriye’yi ele geçirdi ve Anadolu’ya ilerledi.

21 Aralık 1832 Konya Savaşı’nda Osmanlı ordusu yenildi.

Osmanlı Devleti İngiltere’den yardım alamayınca Rusya’yla iş birliği yaptı.

1833’te Rus kuvvetleri Hünkâr İskelesi’ne yerleşti.

Kütahya ve Hünkâr İskelesi Antlaşmaları

14 Mayıs 1833’te Kütahya Antlaşması imzalandı.

Mehmed Ali Paşa’ya:

• Mısır,
• Girit,
• Suriye

valilikleri verildi.

İbrahim Paşa’ya:

• Cidde valiliği,
• Adana’da vergi toplama hakkı

tanındı.

8 Temmuz 1833’te Osmanlı Devleti Rusya ile **Hünkâr İskelesi Antlaşması**nı imzaladı.

Rusya:

• Osmanlı Devleti saldırıya uğrarsa yardım edecekti.

Osmanlı Devleti:

• Rusya bir Avrupa devletiyle savaşa girerse Rus donanması dışındaki yabancı savaş gemilerini Boğazlardan geçirmeyecekti.

Bu durum Rusya’ya Boğazlar üzerinde önemli bir imtiyaz sağladı ve İngiltere ile Fransa’yı rahatsız etti.

Nizip Savaşı ve Mısır Meselesinin Uluslararasılaşması

Osmanlı Devleti Mısır Meselesini tamamen çözmek amacıyla yeniden harekete geçti.

24 Haziran 1839’da **Nizip Savaşı** yapıldı.

Osmanlı ordusu yenildi. Ardından Osmanlı donanması Mehmed Ali Paşa’ya teslim edildi.

II. Mahmud 1 Temmuz 1839’da vefat etti ve Abdülmecid tahta çıktı.

Mısır Meselesi büyük Avrupa devletlerinin doğrudan müdahale ettiği uluslararası bir sorun hâline geldi.

1840 Londra Antlaşması ve Mısır Meselesinin Sonu

15 Temmuz 1840’ta:

• Avusturya,
• İngiltere,
• Prusya,
• Rusya

arasında Londra Antlaşması imzalandı.

Buna göre:

• Mısır valiliği Mehmed Ali Paşa soyuna bırakılacak,
• Suriye, Adana ve Girit Osmanlı Devleti’ne dönecekti.

Mehmed Ali Paşa önce kabul etmedi fakat Osmanlı, İngiliz ve Avusturya güçlerinin askerî harekâtı sonucunda geri adım attı.

25 Kasım 1840’ta Mehmed Ali Paşa İngilizlerin şartlarını kabul etti.

Abdülmecid’in fermanıyla Mısır valiliğinin Mehmed Ali Paşa soyuna geçmesi kabul edildi ve Mısır Meselesi sona erdi.

Boğazlar Meselesi ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi

Hünkâr İskelesi Antlaşması’nın süresi sona erince 1841’de:

• İngiltere,
• Rusya,
• Fransa,
• Avusturya,
• Prusya,
• Osmanlı Devleti

arasında Londra Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.

Sözleşmeye göre:

• Barış zamanında hiçbir yabancı savaş gemisi İstanbul ve Çanakkale Boğazları’ndan geçemeyecekti.

Sonuç:

• Rusya’nın Boğazlar üzerindeki özel etkisi sona erdi,
• Boğazlara uluslararası statü kazandırıldı,
• Osmanlı Devleti’nin egemenlik hakkı da sınırlandı.

Tanzimat Fermanı

3 Kasım 1839’da Sultan Abdülmecid tarafından **Tanzimat Fermanı** ilan edildi.

Fermanın hazırlanmasında Mustafa Reşid Paşa önemli rol oynadı.

Başlıca hedefler:

• Can güvenliğini sağlamak,
• Mal ve namusu korumak,
• Vergi sistemini düzenlemek,
• Asker alımını düzenlemek,
• Müslüman ve gayrimüslimleri kanun önünde eşit kabul etmek,
• Osmanlı milleti anlayışını güçlendirmek,
• Devletin dağılmasını önlemek.

Padişah dâhil hiç kimsenin çıkarılacak kanunlara aykırı davranmaması gerektiği belirtildi.

Tanzimat’ın Yönetim ve Toplum Yapısına Etkileri

Tanzimat sonrası:

• Eyalet sınırları yeniden düzenlendi,
• Bazı sancaklar eyalete dönüştürüldü,
• Bâbıâli güç kazandı,
• Yeni meclisler oluşturuldu.

II. Mahmud döneminde kurulan nezaretlerle modern hükûmet yapısına geçiş hızlandı.

Meclis-i Vükelâ:

• Nazırlardan oluşan Bakanlar Kurulu niteliğindeydi.

Meclis-i Vâlâ:

• Kanun ve nizam hazırlamak,
• Uygulamaları denetlemek

amacıyla oluşturuldu.

1854’te Meclis-i Âlî-i Tanzimat kuruldu.

1861’de Meclis-i Vâlâ ile birleşerek Meclis-i Ahkâm-ı Adliyye adını aldı.

Tanzimat’ın toplumsal etkileri:

• Müsadere kaldırıldı,
• Özel mülkiyet güvence altına alındı,
• Bürokrasi daha işlevsel hâle geldi,
• Batı tarzı rüştiye ve idadiler açıldı,
• Yeni bir aydın ve memur kuşağı yetişti,
• Kadınların şehir hayatındaki görünürlüğü arttı.

Kırım Harbi’nin Nedenleri

Rus Çarı I. Nikola, 1841 sonrasında Osmanlı Devleti’nin paylaşılmasını açık biçimde gündeme getirmeye başladı ve Osmanlı Devleti’ni “hasta adam” olarak nitelendirdi.

Rusya ile Fransa arasında Kudüs’teki Kutsal Yerler meselesi üzerinden rekabet yaşandı.

1853’te Rus temsilcisi Mençikof, Osmanlı Devleti’nin egemenlik haklarını zedeleyen taleplerde bulundu.

Osmanlı yönetimi talepleri reddetti.

Rusya Eflak ve Boğdan’ı işgal etti.

Osmanlı Devleti 4 Ekim 1853’te Rusya’ya savaş ilan etti.

İngiltere ve Fransa, Rusya’nın Boğazlar üzerindeki baskısını önlemek amacıyla Osmanlı Devleti’nin yanında yer aldı.

Kırım Harbi’nin Önemli Gelişmeleri

Ömer Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Oltaniçe’de Rusları yendi.

30 Kasım 1853’te Rus donanması Sinop’ta Osmanlı donanmasına baskın düzenledi.

İngiltere ve Fransa Rusya’ya karşı savaşa katıldı.

Silistre’de Osmanlı savunması başarı sağladı.

Müttefik kuvvetleri Kırım’a çıkarma yaptı.

Balaklava, İnkerman, Gözleve ve Sivastopol çevresinde önemli çatışmalar yaşandı.

1855’te Sivastopol müttefiklerin eline geçti.

Kars ise kuşatma, kıtlık ve hastalık nedeniyle Ruslara teslim olmak zorunda kaldı.

Paris Antlaşması (1856)

30 Mart 1856’da Paris Barış Antlaşması imzalandı.

Başlıca hükümler:

• Osmanlı Devleti Avrupa devleti kabul edildi,
• Osmanlı toprak bütünlüğü Avrupa devletlerinin garantisi altına alındı,
• Karadeniz savaş gemilerine kapatıldı,
• Osmanlı ve Rusya Karadeniz’de donanma ve tersane bulunduramayacaktı,
• Eflak-Boğdan’a özerklik verildi,
• Sırbistan’ın özerkliği uluslararası garanti altına alındı,
• Islahat Fermanı kabul edildi ancak devletlere Osmanlı iç işlerine karışma hakkı vermemesi belirtildi.

Kırım Harbi’nin Teknolojik ve Toplumsal Etkileri

Kırım Savaşı sırasında:

• Telgraf,
• Buharlı savaş gemileri,
• Demir yolu

gibi teknolojiler savaşta yoğun biçimde kullanıldı.

Gazeteciler ve sanatçılar savaş bölgesinden haber ve görüntüler aktardı. Avrupa kamuoyu savaşın gelişimini daha hızlı takip etmeye başladı.

Florence Nightingale yaralı ve hasta askerlerin bakımında önemli rol oynadı. 1860’ta bilimsel temelli hemşirelik okulunu kurdu.

Osmanlı Devleti:

• İlk dış borcunu 1854’te aldı,
• Savaş ve sonrasındaki göçler nedeniyle demografik değişimler yaşadı.

Kırım ve Kafkasya’dan Osmanlı topraklarına yoğun Müslüman göçleri başladı.

Islahat Fermanı

18 Şubat 1856’da **Islahat Fermanı** ilan edildi.

Amaç:

• Müslüman ve gayrimüslimleri kanun önünde eşit kabul etmek,
• Gayrimüslimlerin devlete bağlılığını güçlendirmek,
• Avrupa devletlerinin müdahalesini azaltmak.

Fermanla:

• Irk ve din farkı gözetilmeksizin eşitlik,
• Devlet hizmetinde eşitlik,
• Okul açma hakkı,
• Karma mahkemeler,
• Vergi ve ticarette eşitlik

gibi hükümler getirildi.

Gayrimüslimlerin askerlikten muafiyet talepleri sonucunda 1857’de **bedel-i askerî** adlı vergi uygulaması başladı.

Islahat Fermanı’nın Toplumsal Sonuçları

Fermanın eşitlik hükümleri bazı Müslüman gruplarda tepki yarattı.

Ayrıca gayrimüslim toplulukların kendi içlerinde de dinî ve cemaat temelli tartışmalar yaşandı.

Ferman sonrasında:

• Cidde Olayları,
• Kuleli Vakası,
• Rumeli, Lübnan ve Girit’te karışıklıklar

yaşandı.

Avrupalı devletler bu karışıklıkları gerekçe göstererek Osmanlı iç işlerine müdahale etmeye devam etti.

Genç Osmanlılar ve Meşrutiyet Fikri

1865’te Genç Osmanlılar Hareketi ortaya çıktı.

Başlıca fikirleri:

• Batılılaşma,
• Osmanlılık,
• Temsilî yönetim,
• Padişah yetkilerinin sınırlandırılması,
• Seçimli meclis.

Önemli temsilcileri:

• Namık Kemal,
• Ziya Paşa,
• Ali Suavi,
• Mustafa Fazıl.

Muhbir ve Hürriyet gazeteleri bu fikirlerin yayılmasında etkili oldu.

Balkan Krizi ve Kanun-ı Esasi

1875 Bosna-Hersek isyanı ve 1876 Bulgar isyanları Avrupa devletlerinin Osmanlı Devleti üzerindeki baskısını artırdı.

1876’da Sultan Abdülaziz tahttan indirildi.

V. Murat kısa süre tahtta kaldı.

31 Ağustos 1876’da II. Abdülhamid tahta çıktı ve anayasa hazırlıkları başladı.

Mithat Paşa başkanlığında kurulan komisyon:

• Belçika,
• Prusya,
• Polonya

anayasalarını örnek alarak taslak hazırladı.

23 Aralık 1876’da **Kanun-ı Esasi** ilan edildi.

Böylece I. Meşrutiyet Dönemi başladı.

Kanun-ı Esasi ve Meclis-i Umumi

Meclis-i Umumi:

• Meclis-i Âyan,
• Meclis-i Mebûsan

olmak üzere iki bölümden oluşuyordu.

Kanun-ı Esasi:

• Osmanlı vatandaşlarının temel haklarını,
• Devlet görevlilerinin statüsünü,
• Meclisleri,
• Mahkemeleri,
• Mali sistemi,
• Vilayet düzenini

kapsayan 119 maddelik bir metindi.

Önemli hükümler:

• Başkent İstanbul’dur,
• Saltanat Osmanoğulları ailesine aittir,
• Padişah aynı zamanda halifedir,
• Farklı milletlere mensup halk “Osmanlı” kabul edilir,
• Basın kanun çerçevesinde serbesttir,
• Olağanüstü durumlarda örfi idare ilan edilebilir.

Meclis-i Umumi 19 Mart 1877’de açıldı.

II. Abdülhamid 93 Harbi sırasında yaşanan tartışmaları gerekçe göstererek 14 Şubat 1878’de meclisi tatil etti. Kanun-ı Esasi hukuken yürürlükte kalmaya devam etti.

93 Harbi

Rusya 24 Nisan 1877’de Osmanlı Devleti’ne savaş ilan etti.

Savaş iki ana cephede yürütüldü:

• Tuna Cephesi,
• Kafkas Cephesi.

Tuna Cephesi

Rus ordusu hızlı ilerledi.

Plevne’de Gazi Osman Paşa güçlü bir savunma yaptı. Ruslar birkaç kez başarısız oldu.

13 Eylül 1877’de Plevne kuşatıldı.

10 Aralık’ta Osman Paşa yaralı olarak teslim olmak zorunda kaldı.

Kafkas Cephesi

Rus kuvvetleri:

• Doğubayazıt,
• Ardahan

gibi yerleri ele geçirdi.

Gazi Ahmed Muhtar Paşa Gedikler Muharebesi’nde Rusları durdurdu.

Alacadağ Muharebesi sonrasında Osmanlı kuvvetleri geri çekildi.

Rusya Kars’ı ele geçirdi.

Erzurum’da Aziziye savunması yapıldı. Nene Hatun halk direnişinin sembollerinden biri oldu.

Ayastefanos Antlaşması

Rus kuvvetlerinin İstanbul yakınlarına kadar ilerlemesi üzerine Osmanlı Devleti barış istedi.

3 Mart 1878’de **Ayastefanos Antlaşması** imzalandı.

Başlıca hükümler:

• Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız,
• Büyük Bulgaristan özerk prenslik,
• Bosna-Hersek’te özerklik,
• Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt Rusya’ya,
• Savaş tazminatı,
• Ermenilerin yaşadığı bölgelerde ıslahat.

Antlaşma Rusya’yı aşırı güçlendirdiği için Avrupa devletleri karşı çıktı.

Berlin Antlaşması

13 Haziran 1878’de Berlin Kongresi toplandı.

13 Temmuz 1878’de **Berlin Antlaşması** imzalandı.

Osmanlı Devleti kongreden önce İngiltere’nin desteğini almak için Kıbrıs’ın idaresini İngiltere’ye bıraktı.

Berlin Antlaşması’yla:

• Bulgaristan üç bölüme ayrıldı,
• Özerk Bulgar Prensliği kuruldu,
• Doğu Rumeli Vilayeti oluşturuldu,
• Makedonya Osmanlı Devleti’nde kaldı,
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu,
• Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan tarafından işgali kabul edildi,
• Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya bırakıldı,
• Doğubayazıt Osmanlı Devleti’ne geri verildi.

93 Harbi Sonrası Göçler

93 Harbi ve sonrasında Balkanlar, Kafkaslar ve Doğu Anadolu’da yaşayan çok sayıda Müslüman:

• Katliam,
• Sürgün,
• Açlık,
• Hastalık

nedeniyle yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kaldı.

Göçmenler:

• İstanbul,
• Edirne,
• Selanik,
• Kosova,
• Manastır,
• Anadolu’nun batı ve orta bölgelerine

yerleştirildi.

Bu göçler Osmanlı Devleti’nin:

• Demografik yapısını,
• Ekonomik düzenini,
• Toplumsal ilişkilerini

etkiledi.

Bazı bölgelerde göçmenlerle yerli halk arasında arazi ve yerleşim sorunları yaşandı.

Osmanlı Maliyesi ve Dış Borçlanma

XIX. yüzyılda:

• Savaş harcamaları,
• Toprak kayıpları,
• Devlet giderleri

bütçe açıklarını büyüttü.

1775-1870 arasında **esham** adı verilen iç borçlanma sistemi kullanıldı.

Kırım Harbi sırasında mali ihtiyaç artınca Osmanlı Devleti 1854’te ilk kez dış borç aldı.

1875’e gelindiğinde devlet gelirlerinin büyük bölümü borç ödemelerine gidiyordu.

6 Ekim 1875’te borç ödeme koşullarının değiştirildiği kararname ilan edildi.

1876’da dış borç ödemeleri durduruldu.

Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi

1881’de yapılan görüşmeler sonucunda dış borçların düzenli biçimde ödenmesi için **Düyûn-ı Umûmiyye İdaresi** kuruldu.

20 Aralık 1881 tarihli **Muharrem Kararnamesi** ile:

• Borç miktarı yeniden düzenlendi,
• Ödeme planı oluşturuldu.

Düyûn-ı Umûmiyye’ye:

• Bazı vergi gelirlerini toplama,
• Bazı büyük işletmeleri yönetme

yetkisi verildi.

Bu kurum:

• Borçların ödenmesini sağladı,
• Bazı sanayi, ticaret ve altyapı yatırımları yaptı,
• Ancak Avrupalı alacaklıların çıkarlarına göre hareket ettiği için Osmanlı mali egemenliğini sınırlandırdı.

II. Abdülhamid ve Siyonist Faaliyetler

XIX. yüzyıl sonlarında Avrupa’da Yahudi karşıtlığı arttı. Bu süreç **antisemitizm** olarak adlandırıldı.

Birçok Yahudi:

• ABD,
• Arjantin,
• İngiltere,
• Kanada,
• Osmanlı topraklarına

göç etti.

1879’da Laurance Oliphant, II. Abdülhamid’e Filistin yakınlarında Yahudi göçmenler için özerk bir yerleşim alanı kurulmasını öngören teklif sundu. Osmanlı hükûmeti mali sıkıntıya rağmen bu teklifi reddetti.

Siyonizm ve Theodor Herzl

1890’lardan itibaren **siyonizm**, Yahudilerin Filistin’e dönerek bağımsız bir devlet kurması hedefini ifade eden siyasi bir kavram hâline geldi.

Theodor Herzl siyasi siyonizmin önemli temsilcilerinden biri oldu.

Herzl:

• 1896’dan itibaren Osmanlı yönetimiyle görüşmeye çalıştı,
• Osmanlı dış borçlarını ödeme teklifinde bulundu,
• 1897 Basel Kongresi’nde Dünya Siyonist Örgütü’nün kurulmasına öncülük etti,
• Alman İmparatoru II. Wilhelm’in desteğini almaya çalıştı,
• 1901’de II. Abdülhamid’le görüştü.

II. Abdülhamid Filistin’e kitlesel Yahudi yerleşimine izin vermedi.

Osmanlı yönetimi:

• Filistin’e kaçak yerleşimi engellemeye,
• Arazi satışlarını sınırlamaya,
• Hac amacıyla gelen Yahudileri takip etmeye,
• Müslüman göçmenleri bölgeye yerleştirmeye

çalıştı.

Bununla birlikte Osmanlı Devleti, Yahudi göçmenlerin:

• Barınma,
• Beslenme,
• Sağlık

ihtiyaçlarını da karşılamaya özen gösterdi.

II. Abdülhamid Politikasının Sonuçları

Herzl’in 1904’te ölümünden sonra David Wolffsohn da benzer teklifler götürdü.

II. Abdülhamid bu teklifleri reddetmeye devam etti.

Alınan önlemlere rağmen bazı Yahudiler çeşitli yollarla Filistin’e yerleşti. Ancak ders kitabındaki nüfus grafiğine göre Yahudi nüfus oranında diğer gruplara göre çok büyük bir artış gerçekleşmedi.

II. Meşrutiyet’in ilanı ve II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesi sonrasında bazı kısıtlamalar geçici olarak kaldırıldı. İttihat ve Terakki yönetimi daha sonra siyonist faaliyetleri devlet bütünlüğü açısından tehdit görerek kısıtlamaları yeniden uyguladı.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Grek Projesi ile Dakya Projesi aynı proje değildir.
• Şark Meselesi teriminin uluslararası toplantıda ilk kullanımı 1815 Viyana Kongresi’dir.
• III. Selim = Nizam-ı Cedit + daimî elçilikler.
• Sırp isyanı 1804’te Kara Yorgi ile başladı.
• Sırplar 1829 Edirne ile özerklik, 1878 Berlin ile bağımsızlık kazandı.
• Filiki Eterya 1814 Odessa’da kuruldu.
• Rum isyanı 1821’de başladı.
• Vaka-i Hayriye 1826’dır.
• Navarin Baskını 1827’dir.
• Edirne Antlaşması 1829’dur.
• Kavalalı Mehmed Ali Paşa ile Mısır Meselesi bir Osmanlı iç sorunu olarak başlayıp uluslararası soruna dönüştü.
• Kütahya 1833, Hünkâr İskelesi 1833’tür.
• Nizip Savaşı 1839’dur.
• Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839’dur.
• Londra Boğazlar Sözleşmesi 1841’dir.
• Kırım Harbi 1853-1856’dır.
• Islahat Fermanı 18 Şubat 1856’dır.
• Paris Antlaşması 30 Mart 1856’dır.
• Genç Osmanlılar 1865’te ortaya çıktı.
• Kanun-ı Esasi 23 Aralık 1876’dır.
• I. Meşrutiyet Kanun-ı Esasi ile başladı.
• 93 Harbi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’dır.
• Ayastefanos 3 Mart 1878, Berlin 13 Temmuz 1878’dir.
• İlk dış borç 1854’te alınmıştır.
• Düyûn-ı Umûmiyye 1881’de kurulmuştur.
• Muharrem Kararnamesi 20 Aralık 1881’dedir.
• Siyonizm ile antisemitizm aynı kavram değildir.
• Theodor Herzl 1897 Basel Kongresi ile Dünya Siyonist Örgütü’nün kuruluşuna öncülük etti.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Osmanlı topraklarını paylaşma ve Avrupa güç dengesi → Şark Meselesi.
2. III. Selim + yeni ordu + daimî elçilik → Nizam-ı Cedit.
3. 1804 + Kara Yorgi → Birinci Sırp İsyanı.
4. 1815 + Miloş Obrenoviç → İkinci Sırp İsyanı.
5. 1814 Odessa → Filiki Eterya.
6. 1821 Mora → Yunan İsyanı.
7. 1826 + Yeniçeri → Vaka-i Hayriye.
8. 1827 Navarin → Osmanlı-Mısır donanmasının imhası.
9. 1829 Edirne → Yunan bağımsızlığı + Sırp özerkliği.
10. Kavalalı + İbrahim Paşa + Konya → Mısır Meselesi.
11. 1833 Kütahya → Mısır’a tavizler.
12. 1833 Hünkâr İskelesi → Rusya’ya Boğazlarda imtiyaz.
13. 1839 Nizip → Osmanlı yenilgisi.
14. 1839 Tanzimat → can-mal-namus + eşitlik + merkezîleşme.
15. 1841 Londra Boğazlar → Boğazların yabancı savaş gemilerine kapanması.
16. 1853-1856 → Kırım Harbi.
17. 1856 Paris → Osmanlı Avrupa devleti kabul edildi.
18. 1856 Islahat → gayrimüslim haklarının ayrıntılı genişletilmesi.
19. 1876 Kanun-ı Esasi → I. Meşrutiyet.
20. 1877-1878 → 93 Harbi.
21. Plevne → Gazi Osman Paşa.
22. Kafkas Cephesi → Gazi Ahmed Muhtar Paşa + Nene Hatun.
23. Ayastefanos → Rusya lehine ağır hükümler.
24. Berlin → Ayastefanos’un yeniden düzenlenmesi.
25. 1854 → ilk dış borç.
26. 1881 → Düyûn-ı Umûmiyye.
27. Muharrem Kararnamesi → borçların yeniden düzenlenmesi.
28. 1897 Basel → Dünya Siyonist Örgütü.
29. II. Abdülhamid → Filistin’e siyasi Yahudi yerleşimine karşı sınırlayıcı politika.
30. Karma sorularda olayları **siyasi, askerî, idari ve mali sonuçlarıyla birlikte** değerlendir.

Konu Özeti

1789-1908 döneminde Osmanlı Devleti hem Avrupa’nın büyük güçleriyle hem içerideki milliyetçi ve idari sorunlarla mücadele etti. III. Selim Nizam-ı Cedit hareketiyle askerî yeniliklere girişti ve Avrupa’da daimî elçilikler açtı. Şark Meselesi, Osmanlı topraklarının paylaşılması ve Avrupa güç dengesi açısından XIX. yüzyıl boyunca temel dış politika sorunlarından biri oldu.

Sırp ve Yunan isyanları milliyetçilik, Rusya’nın desteği ve Avrupa devletlerinin müdahaleleriyle büyüdü. Yunan isyanı sırasında Vaka-i Hayriye gerçekleşti, Yeniçeri Ocağı kaldırıldı. Navarin Baskını ve 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda Yunanistan bağımsız oldu, Sırplara özerklik verildi.

Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın isyanıyla başlayan Mısır Meselesi uluslararası soruna dönüştü. Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmaları Boğazlar Meselesi’ni gündeme getirdi. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi Boğazlara uluslararası statü kazandırdı.

1839 Tanzimat Fermanı hukuk, idare ve toplum yapısında merkezîleşme ve eşitlik yönünde yeni düzenlemeler getirdi. Kırım Harbi 1853-1856 arasında gerçekleşti; Paris Antlaşması Osmanlı Devleti’ni Avrupa devletler hukukuna dâhil etti ancak mali ve diplomatik bağımlılığı artırdı. 1856 Islahat Fermanı gayrimüslimlerin haklarını genişletti.

Genç Osmanlıların etkisi ve Balkan Krizi ortamında 1876 Kanun-ı Esasi ilan edildi ve I. Meşrutiyet başladı. 93 Harbi Osmanlı Devleti için ağır askerî, siyasi ve demografik sonuçlar doğurdu. Ayastefanos’un ağır hükümleri Berlin Antlaşması’yla yeniden düzenlendi. Savaş sonrasındaki yoğun göçler Osmanlı toplum yapısını değiştirdi.

Mali kriz nedeniyle 1854’te başlayan dış borçlanma 1881 Düyûn-ı Umûmiyye İdaresinin kurulmasına kadar ilerledi. Böylece Osmanlı maliyesinin bazı gelirleri yabancı alacaklıların denetimine girdi.

II. Abdülhamid döneminde Avrupa’daki antisemitizm nedeniyle Osmanlı topraklarına Yahudi göçleri arttı. Siyonist hareket Filistin’de siyasi bir Yahudi devleti kurmayı hedefledi. II. Abdülhamid bu siyasi yerleşim taleplerini ve arazi edinimini sınırlandırırken göçmenlerin insani ihtiyaçlarının karşılanmasına da çalıştı.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Şark Meselesi’nin anlamını ve Avrupa güç dengesiyle ilişkisini açıklayabilmelisin.
• Grek ve Dakya projelerini ayırabilmelisin.
• III. Selim’in Nizam-ı Cedit ve daimî elçilik politikalarını açıklayabilmelisin.
• Sırp isyanlarının nedenlerini ve aşamalarını sıralayabilmelisin.
• Filiki Eterya ve Megali İdea kavramlarını açıklayabilmelisin.
• Mora İsyanı’nın gelişimini ve Avrupa müdahalesini yorumlayabilmelisin.
• Vaka-i Hayriye’nin askerî dönüşüm açısından önemini açıklayabilmelisin.
• Navarin Baskını ve Edirne Antlaşması’nın sonuçlarını açıklayabilmelisin.
• Mısır Meselesi’nin nasıl uluslararası bir soruna dönüştüğünü açıklayabilmelisin.
• Kütahya ve Hünkâr İskelesi antlaşmalarını ayırabilmelisin.
• Londra Boğazlar Sözleşmesi’nin egemenlik açısından sonuçlarını değerlendirebilmelisin.
• Tanzimat Fermanı’nın hukuki ve idari sonuçlarını açıklayabilmelisin.
• Tanzimat sonrası kurulan meclislerin görevlerini genel hatlarıyla ayırabilmelisin.
• Kırım Harbi’nin nedenlerini ve önemli gelişmelerini açıklayabilmelisin.
• Paris Antlaşması’nın Osmanlı açısından kazanım ve sınırlılıklarını değerlendirebilmelisin.
• Islahat Fermanı’nın gayrimüslim haklarına etkisini açıklayabilmelisin.
• Genç Osmanlıların meşrutiyet düşüncesine katkısını açıklayabilmelisin.
• Kanun-ı Esasi ve I. Meşrutiyet’in yönetim yapısındaki önemini açıklayabilmelisin.
• 93 Harbi’nin Tuna ve Kafkas cephelerini ayırabilmelisin.
• Ayastefanos ve Berlin antlaşmalarını karşılaştırabilmelisin.
• 93 Harbi sonrası göçlerin demografik ve toplumsal etkilerini açıklayabilmelisin.
• Osmanlı dış borçlanmasının nedenlerini ve sonuçlarını açıklayabilmelisin.
• Düyûn-ı Umûmiyye’nin mali egemenlik üzerindeki etkisini değerlendirebilmelisin.
• Antisemitizm ve siyonizm kavramlarını birbirinden ayırabilmelisin.
• II. Abdülhamid’in siyonist faaliyetler karşısındaki politikasını kaynakta verilen çerçevede açıklayabilmelisin.