Osmanlı Devleti’nde Sanayileşme Çabaları Ders Notu

Sanayileşmenin Temel Sorunları

Osmanlı Devleti’nde sanayileşmeyi sınırlayan başlıca etkenler:

• Küçük üretici tarım yapısı.
• Sermaye birikiminin yetersizliği.
• İş gücü fazlasının sınırlı olması.
• Düşük okuryazarlık.
• Ulaşımın yetersizliği.
• Teknoloji ithaline bağımlılık.
• Kapitülasyonlar.
• Ticaret antlaşmaları.
• Mali krizler.
• Dış borçlanma.
• Yabancı sermayenin ağırlığı.

Tarım ve Sanayileşme

• Devlet gelirleri büyük ölçüde tarıma dayalıydı.
• Köylüler çoğunlukla küçük arazilerde geçimlik üretim yaptı.
• Büyük ticari çiftlikler yaygınlaşmadı.
• Tarımsal sermaye birikimi sınırlı kaldı.
• Nakdi vergi köylüyü pazara yöneltti.
• Demir yolları tarımsal ürünlerin pazara ulaşmasını kolaylaştırdı.
• Göçmenler boş arazilere yerleştirilerek üretime katıldı.

Tarımsal Modernleşme

Tanzimat döneminde:

• Tarımsal bürokrasi oluşturuldu.
• Kredi kurumları geliştirildi.
• Model çiftlikler kuruldu.
• Tohum ve hayvan ıslahı yapıldı.
• Tarım araçlarına gümrük muafiyeti verildi.
• Atıl toprakların üretime kazandırılması hedeflendi.

1900’e doğru:

• Demir saban.
• Biçerdöver.
• Yeni tarım teknikleri.

Ancak tarım devrimi düzeyinde dönüşüm yaşanmadı.

Nüfus ve İş Gücü

• 1831 ilk nüfus sayımı yalnız erkekleri kapsadı.
• 1893’te toplam nüfus 20 milyonu aştı.
• Göçler Anadolu nüfusunu artırdı.
• Kırsaldan sanayiye aktarılabilecek emek fazlası sınırlı kaldı.
• Ücretler görece yüksek seyretti.
• Okuryazarlık düşüktü.

Ulaşım

• Kervan taşımacılığı yavaş ve pahalıydı.
• İç bölgelerin pazara ulaşması zordu.
• 1839 sonrasında modern karayolu yapımı gelişti.
• Demir yolları ürün, asker ve idari gücün taşınmasını hızlandırdı.

Fiskalizm ve Provizyonizm

Fiskalizm:

• Hazine gelirlerini artırma amacı.

Provizyonizm:

• Halkın ihtiyaç mallarına uygun fiyatla ulaşmasını sağlama amacı.

Kapitülasyonlar

• Yabancı tüccarlara vergi avantajı.
• Yerli üretici ve tüccarın rekabet gücünü azalttı.
• Korumacı ekonomi politikalarını zorlaştırdı.

Baltalimanı Ticaret Antlaşması

1838.

Sonuç:

• Dış ticaret serbestleşti.
• Yed-i vahit kaldırıldı.
• İhracat sınırlamaları azaldı.
• Tarımsal ham madde ihracatı arttı.
• Avrupa mallarının girişi kolaylaştı.
• Yerli imalat rekabet baskısı yaşadı.
• Osmanlı bağımsız gümrük politikası izlemekte zorlandı.

Yerli İmalat

• Bazı sanayi kolları geriledi.
• Bazıları uyum sağlayarak devam etti.
• Küçük atölye ve kırsal üretim ağları önemini korudu.
• İç ticaret dış ticaretten daha büyük kaldı.

Devlet Eliyle Sanayi

III. Selim:

• Top.
• Tüfek.
• Barut.
• Maden.
• Kâğıt.
• İpek.
• Çuha.

II. Mahmud:

• İplik.
• Kumaş.
• Kundura.
• Deri.
• Silah sanayisi.
• Avrupa’dan makine ve uzman.

Feshane ve Tanzimat Sanayi Programı

Feshane:

• Buharlı modern fabrika.
• Askerî üniforma ve kumaş.

Tanzimat:

• Büyük devlet yatırımları.
• Avrupa’dan teknoloji ve uzman.
• Zeytinburnu sanayi kompleksi.
• Yerli ham maddeyi işleme hedefi.

Sorunlar:

• Finansman.
• Yönetim.
• Teknik eleman.
• Ham madde.
• Sulama.
• Yatırım kararsızlığı.
• Mali kriz.

Şirketleşme

1850:

• Şirket-i Hayriye.
• Anonim şirket örneği.
• Boğaziçi vapur taşımacılığı.

1849-1910:

• Maden, ulaşım, bankacılık, ticaret ve sanayi şirketleri.

Para ve Bankacılık

1840:

• Kaime.
• Borçlanma aracı.
• Değer kaybı ve taklit sorunu.

1849:

• Dersaadet Bankası.

1856:

• Osmanlı Bankası.

Sonrasında:

• Bank-ı Osmanî-i Şahane.
• Banknot.
• Devlete kredi.
• Dış borç aracılığı.

Islah-ı Sanayi Komisyonu

1864.

Amaç:

• Esnaf ve zanaatkârları şirketleştirmek.
• Yerli sanayiyi canlandırmak.
• Uluslararası fuarlara katılmak.
• Sanayi mektepleri açmak.

Sorun:

• Sermaye ve deneyim yetersizliği.
• Siyasi ve ekonomik istikrarsızlık.

Sanayi Mektepleri

1864’ten sonra:

• İstanbul ve taşrada açıldı.
• Kimsesiz çocuklar da kabul edildi.
• Terzilik, dokumacılık, dericilik, matbaacılık.
• Sanayiye ara eleman yetiştirme.

Yabancı Sermaye ve Dış Borç

1854:

• Dış borçlanma başladı.

1881:

• Düyûn-ı Umûmiyye.

Yabancı sermaye:

• Demir yolu.
• Liman.
• Bankacılık.
• Kamu hizmetleri.
• Sınırlı doğrudan sanayi yatırımı.

Demir Yolları

Osmanlı açısından:

• Ticaret.
• Asker sevki.
• Merkezîleşme.
• Vergi toplama.
• Tarımsal ürünleri pazara ulaştırma.

Yabancı sermaye açısından:

• Kâr.
• Ham madde taşımacılığı.
• Avrupa mallarını pazara sokma.
• Nüfuz alanı.

Sanayi Kolları

Büyük işletmeler:

• Yün.
• Pamuk.
• İpek.
• Gıda.
• Yağ.
• Sabun.
• Çimento.
• Tuğla.

Başlıca merkezler:

• İstanbul.
• İzmir.
• Adana.
• Selânik.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Tarım tamamen durağan değildir; ticarileşme sınırlı da olsa artmıştır.
• Baltalimanı yalnız olumsuz değil, ticarileşmeyi de artırmıştır.
• Yerli imalat tamamen yok olmamıştır.
• Devlet fabrikaları özellikle askerî ihtiyaçlara yönelmiştir.
• Tanzimat döneminde büyük sanayi kompleksi kurulmuştur.
• Şirket-i Hayriye şirketleşme modeli olmuştur.
• Islah-ı Sanayi Komisyonu 1864’tür.
• Sanayi mektepleri mesleki iş gücü içindir.
• Düyûn-ı Umûmiyye mali bağımsızlığı sınırlandırmıştır.
• Demir yolu hem kalkınma hem yabancı nüfuz aracı olmuştur.

Osmanlı Devleti’nde Sanayileşme Çabaları Kısa Özeti

Osmanlı Devleti’nin sanayileşmesi; tarımda küçük üretici yapısı, sınırlı sermaye birikimi, düşük okuryazarlık, iş gücü sıkıntısı, yetersiz ulaşım, kapitülasyonlar ve teknoloji ithaline bağımlılık nedeniyle Batı Avrupa’daki hızda gelişmedi.

1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması Osmanlı ekonomisini dış ticarete daha fazla açtı. Yerli imalat Avrupa mallarıyla rekabet etmekte zorlandı ancak tamamen ortadan kalkmadı.

III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinde askerî ihtiyaçları karşılamaya yönelik devlet fabrikaları geliştirildi. Tanzimat döneminde Feshane ve Zeytinburnu gibi büyük tesisler kuruldu fakat mali ve teknik sorunlar nedeniyle program sürdürülemedi.

Şirket-i Hayriye, bankalar, Islah-ı Sanayi Komisyonu ve sanayi mektepleri şirketleşme, finansman ve nitelikli iş gücü oluşturma girişimleriydi. Dış borçlanma ve Düyûn-ı Umûmiyye yabancı mali etkisini artırdı. Demir yolları Osmanlı ekonomisini canlandırırken yabancı sermayenin nüfuzunu da güçlendirdi.