9. Sınıf Matematik Algoritma ve Bilişim Akış Şemaları Konu Anlatımı

Akış Şemaları

Bir şehirde yeni bir yere giderken uzun yol tarifi dinlemek yerine harita bakmayı tercih edersiniz; çünkü şekiller ve oklar bilgiyi hızla gösterir. Algoritmalar da yalnızca cümlelerle değil, şekillerle de anlatılabilir. Bir algoritmanın adımlarını standart sembollerle ve oklarla gösteren çizime akış şeması denir. Akış şemaları, bir çözüm yolunu başkalarına açıkça anlatmanın, hataları görmenin ve programlamaya geçmeden önce planlamanın pratik yoludur. 9. sınıf Matematik dersinde “Akış Şemaları” konusu; akış şemasının tanımını, sembollerini, çizim kurallarını, sıralı, seçimli ve döngülü yapıları, şemayı izlemeyi ve hata bulmayı kapsar.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• akış şemasını tanımlayabilmesi,
• temel semboller ve görevlerini söyleyebilmesi,
• çizim kurallarını sayabilmesi,
• verilen şemayı adım adım izleyip sonucu bulabilmesi,
• sıralı, seçimli ve döngülü yapıları şemada tanıyabilmesi,
• basit bir problem için akış şeması çizebilmesi,
• şemadaki hatayı bulup düzeltebilmesi,
• akış şeması ile algoritma arasındaki ilişkiyi açıklayabilmesi

gerekir.

Akış Şeması Nedir?

• Akış şeması: Bir algoritmanın adımlarını standart semboller ve oklarla gösteren çizimdir.
• Her sembol bir adımın türünü, oklar ise adımlar arasındaki akış yönünü gösterir.
• Akış şeması, algoritmanın görsel sunumudur; programlama dilinden bağımsızdır.
• Şema, algoritmayı anlamayı, paylaşmayı ve hataları fark etmeyi kolaylaştırır.
• Şema yukarıdan aşağıya ve soldan sağa doğru okunur.

Temel Semboller ve Görevleri

• Başla/Bitir (oval): Algoritmanın başlangıcını ve bitişini gösterir.
• İşlem (dikdörtgen): Hesaplama ve atama gibi işlemleri gösterir.
• Karar (eşkenar dörtgen): Evet–hayır (doğru–yanlış) ile cevaplanan koşulu gösterir; iki çıkışı vardır.
• Giriş/Çıkış (paralelkenar): Veri alma (okuma) ve sonuç yazdırma (gösterme) adımını gösterir.
• Akış çizgisi (ok): Adımlar arasındaki yönü gösterir.
• Bağlantı (küçük daire): Şemanın bir yerden başka bir yere bağlanmasını gösterir (şema birden çok sayfaya taşındığında).
• Her sembolün içine kısa ve açık bir ifade yazılır.

Semboller ve Şekilleri Eşleştirme

• Oval → Başla veya Bitir.
• Dikdörtgen → İşlem.
• Eşkenar dörtgen → Karar.
• Paralelkenar → Giriş/Çıkış.
• Ok → Akış yönü.
• Küçük daire → Bağlantı.

Akış Şeması Çizim Kuralları

• Şema tek bir Başla sembolü ile başlar ve Bitir sembolü ile sona erer.
• Akış genellikle yukarıdan aşağıya, soldan sağa doğrudur.
• Her sembole bir ok gelir ve bir ok çıkar (karar sembolünde iki çıkış, Başla’da yalnız çıkış, Bitir’de yalnız giriş vardır).
• Karar sembolünün çıkışları “Evet” ve “Hayır” (veya “Doğru” ve “Yanlış”) olarak etiketlenir.
• Oklar birbirini gereksiz yere kesmemelidir.
• Sembollerin içindeki ifadeler kısa, açık ve tek anlamlı olmalıdır.
• Her adım yalnız bir iş yapmalıdır.

Sıralı Yapı

• Sıralı yapıda adımlar, bir sonraki adıma geçilerek sırayla yürütülür.
• Şemada karar sembolü ve geri dönüş oku yoktur.
• Örnek: İki sayıyı al, topla, sonucu yaz.

Seçimli (Karar) Yapı

• Seçimli yapıda bir koşul sorulur ve cevaba göre iki yoldan biri izlenir.
• Karar sembolünden iki ok çıkar: Evet ve Hayır.
• Örnek: Sayı pozitif mi? Evet → “Pozitif” yaz; Hayır → “Pozitif değil” yaz.
• İki yol da daha sonra aynı noktada birleşebilir veya ayrı ayrı biter.

Döngülü (Tekrarlı) Yapı

• Döngüde bir koşul sağlanıncaya kadar belirli adımlar tekrar edilir.
• Şemada bir ok geriye, önceki bir adıma döner.
• Döngüde mutlaka bir bitiş koşulu bulunmalıdır; aksi hâlde sonsuz döngü oluşur.
• Örnek: Sayaç 1’den 5’e kadar artırılır; sayaç 5’i geçince döngü biter.

Akış Şemasını İzleme

• Başla sembolünden başlanır ve oklar izlenerek ilerlenir.
• İşlem sembolünde işlem uygulanır; değişkenin değeri güncellenir.
• Giriş sembolünde verilen değer alınır; çıkış sembolünde değer yazılır.
• Karar sembolünde koşul değerlendirilir; Evet veya Hayır koluna gidilir.
• Değişkenlerin her adımdaki değeri bir tabloya yazılırsa hata azalır.

Örnek Şemalar (Metinle Tarif)

• İki sayının toplamı: Başla → A, B oku → T = A + B → T yaz → Bitir.
• Pozitif mi?: Başla → N oku → N > 0 mı? → Evet: “Pozitif” yaz; Hayır: “Pozitif değil” yaz → Bitir.
• Çift mi tek mi?: Başla → N oku → N’yi 2’ye böl, kalan 0 mı? → Evet: “Çift”; Hayır: “Tek” → Bitir.
• Büyük sayıyı bulma: Başla → A, B oku → A > B mi? → Evet: A yaz; Hayır: B yaz → Bitir.
• 1’den 5’e toplam: Başla → T = 0, S = 1 → S > 5 mi? → Hayır: T = T + S, S = S + 1, geri dön; Evet: T yaz → Bitir.

Akış Şemasında Sık Yapılan Hatalar

• Başla veya Bitir sembolünü unutmak.
• Karar sembolünün çıkışlarını etiketlememek.
• Yanlış sembol kullanmak (karar yerine işlem sembolü koymak gibi).
• Okun yönünü yanlış çizmek.
• Döngüde bitiş koşulunu koymamak (sonsuz döngü).
• Bir sembolde birden çok iş yazmak.

Akış Şeması ile Algoritma Arasındaki İlişki

• Algoritma yazılı adımlardır; akış şeması bu adımların görsel sunumudur.
• İkisi de aynı çözüm yolunu anlatır; yalnız gösterim biçimleri farklıdır.
• Şemadan algoritma, algoritmadan şema çıkarılabilir.
• Şema görsel olduğu için akışı ve döngüyü görmek kolaylaşır.

Adım Adım Şema Çizme Örneği

• Problem: Girilen bir notun 50 ve üzeri olup olmadığına göre “Geçti” ya da “Kaldı” yazdıran şemayı çizelim.
• Adım 1: Oval ile Başla yazılır.
• Adım 2: Paralelkenar ile “Notu oku” yazılır.
• Adım 3: Eşkenar dörtgen ile “Not 50 veya daha büyük mü?” sorusu sorulur.
• Adım 4: Evet okunun sonuna paralelkenar ile “Geçti yaz”, Hayır okunun sonuna paralelkenar ile “Kaldı yaz” konur.
• Adım 5: İki kol oval içindeki Bitir sembolünde birleşir.
• Şemanın doğruluğu farklı notlarla denenir: 70 için Geçti, 30 için Kaldı çıkar.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Sembol Sorusu

Sembolün görevine (başlat, işle, sor, veri al-ver) bak.

İzleme Sorusu

Başla’dan başla, değişkenleri tabloya yaz, karar kollarını doğru seç.

Çizim Sorusu

Önce algoritmayı yaz, sonra her adıma uygun sembol seç.

Hata Sorusu

Başla-Bitir, etiketleme, sembol türü, ok yönü ve bitiş koşulunu kontrol et.

Yapı Sorusu

Karar ve geri ok var mı bak.

Konu Özeti

Akış şeması: algoritmanın semboller ve oklarla gösterimi.

Semboller: oval, dikdörtgen, eşkenar dörtgen, paralelkenar, ok, daire.

Yapılar: sıralı, seçimli, döngülü.

Kurallar: tek başlangıç, tek bitiş, etiketli karar çıkışları.

Hatalar: eksik sembol, yanlış sembol, etiketsiz karar, sonsuz döngü.