Büyük Millet Meclisinin Açılması (23 Nisan 1920) Ders Notu

Büyük Millet Meclisinin Açılması (23 Nisan 1920) — Ders Notu

BMM neden açıldı?

**Misak-ı Millî’nin kabulünden sonra İstanbul’un resmen işgali**, Osmanlı Mebusan Meclisinin yeniden toplanmasını engelledi; meclis **11 Nisan 1920’de hukuken son buldu**. İstanbul’da millî temsilin sürdürülememesi, Millî Mücadele’nin Ankara’da meclise dayanmasını gerekli kıldı. İşgal, daha önce çekimser duran bazı vatanseverlerin mücadeleye katılımını da hızlandırdı.

19 Mart genelgesi, açılış ve 24 Nisan kararları

**19 Mart 1920:** Mustafa Kemal, Ankara’da **olağanüstü yetkilere sahip** millî bir meclisin toplanacağını bildirdi. **Her sancaktan liyakatli beş üye** seçilmesi, on beş gün içinde Ankara’ya gelinmesi ve dağıtılan Mebusan Meclisinin üyelerinin de katılabilmesi öngörüldü.

**23 Nisan 1920:** Seçilen üyelerin ve eski mebusların katılımıyla **BMM açıldı**. **24 Nisan 1920:** Hükûmet kurulması zorunlu görüldü; geçici hükûmet başkanı veya padişah vekili kabul edilmedi; **millî irade** vatanın geleceğine hâkim sayıldı ve **BMM’nin üzerinde kuvvet olmadığı** belirtildi.

**Meclis Hükûmeti Sistemi:** BMM **yasama ve yürütme yetkilerini** kendinde toplar. Meclisin seçtiği vekiller hükûmet işlerine bakar, meclis başkanı aynı zamanda kurulun başkanıdır. **Güçler birliği** genel olarak yasama, yürütme ve yargının tek elde toplanmasıdır; kitap BMM’nin kuruluş kararlarında özellikle yasama-yürütme birlikteliğini vurgular.

**Padişah ve halife**, baskıdan kurtulduğunda meclisin koyacağı yasal ilkeler içinde konum alacaktı. Bu karar, 24 Nisan’da saltanatın kaldırıldığı anlamına gelmez.

İlk BMM’nin temel nitelikleri

**Kurucu ve ihtilalci:** Yeni siyasi düzenin dayanaklarını kurar. **Millî:** Kitaba göre üyeleri arasında azınlık temsilcileri bulunmaz; ulus devletin temellerini atar. **Güçler birliği:** Yetkileri mecliste birleştirir. **Temel amaç:** Millî birlik ve bağımsızlıkla **Misak-ı Millî’yi gerçekleştirmek**. **8 Şubat 1921’den itibaren** meclis **Türkiye Büyük Millet Meclisi** olarak adlandırılmıştır.

Meclise karşı ayaklanmalar ve türleri

Ayaklanmalar, **İstanbul Hükûmeti**, **İtilaf Devletleri**, **azınlıklar** ve Millî Mücadele karşıtlarının farklı saiklerle yürüttüğü faaliyetler sonucu çıktı; BMM’nin açılmasıyla daha da yoğunlaştı. **Şeyhülislam fetvaları** ve dış destekler de etkili oldu. BMM aynı anda işgalcilere ve iç isyanlara karşı mücadele etti.

Kitabın haritasında dört tür görülür: **ayrılıkçı Rum ve Ermeni isyanları** (Pontus, Ermeni hareketleri); **İstanbul Hükûmeti yanlılarının isyanları** (Ahmet Anzavur, Hilafet ordusu); **fetvalar ve dinî referanslarla desteklenen ayaklanmalar** (Bolu-Düzce-Hendek-Adapazarı, Çapanoğlu, Bozkır); **düzenli orduya katılmayan Kuvây-ı Milliyecilerin isyanları** (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe). Ortak sonuçları meclis otoritesini ve güvenliği zorlamalarıdır; nedenleri aynı değildir.

BMM’nin önlemleri ve kritik tarihler

• **10 Ocak 1920:** *Hâkimiyet-i Millîye* gazetesi yayımlandı.
• **6 Nisan 1920:** **Anadolu Ajansı**, **Halide Edip** ve **Yunus Nadi** tarafından Mustafa Kemal’in desteğiyle kuruldu; millî davayı duyurdu, Ankara ile Anadolu bağını güçlendirdi.
• **16 Nisan 1920:** Ankara Müftüsü **Rıfat Börekçi** karşı fetva verdi.
• **29 Nisan 1920:** **Hıyanet-i Vataniye Kanunu** çıkarıldı.
• **6 Mayıs 1920:** İstanbul ile resmî haberleşme kesildi.
• **24 Mayıs 1920:** İstanbul Hükûmetinin hükümleri geçersiz sayıldı.
• **11 Eylül 1920:** **İstiklal Mahkemeleri** kuruldu.

Şeyhülislam **Dürrizade’nin fetvası**, Millî Mücadele yanlılarını padişah otoritesine karşı konumlandırırken, Ankara Müftüsü **Mehmet Rıfat (Börekçi)** işgale karşı direnişi desteklemiştir. İki metin dinî gerekçelere başvursa da savundukları tutum karşıttır.

İstiklal Mahkemeleri: hukuk, amaç ve iki dönem

**Firariler Hakkında Kanun** ile **Hıyanet-i Vataniye Kanunu** kapsamındaki yargılamaların mevcut mahkemelerde yavaş ilerlemesi üzerine İstiklal Mahkemeleri kuruldu. İlk amaçları **asker kaçaklarını önlemek ve düzenli orduyu sürdürmek**ti; daha sonra isyan, bozgunculuk ve casusluk davaları da eklendi.

**Birinci dönem (1920–Şubat 1921):** Meclisin seçtiği **üç üyeden** oluşan, **seyyar**, kesin karar veren ve **yalnız BMM’ye karşı sorumlu** mahkemeler; iç güvenliği, meclis otoritesini ve düzenli orduyu destekledi.

**İkinci dönem (1925–1927):** Meclisin seçtiği **beş üyeden** oluşan seyyar mahkemeler; devlet, rejim ve inkılapların korunmasına odaklandı. Kitabın örnekleri **Şeyh Said İsyanı**, **Atatürk’e suikast girişimi** ve **Şapka Kanunu** davalarıdır. **1927’de Ankara İstiklal Mahkemesinin kapanması** işlevin büyük ölçüde sona ermesine yol açtı. Döneme ilişkin anı ve meclis konuşmaları, mahkemelerin etkinliği ve geniş yetkileri konusunda **farklı yaklaşımlar** sunar.

Sınavda kritik ayrımlar

**Genelge ≠ açılış ≠ kararlar:** 19 Mart, 23 Nisan, 24 Nisan. **Yasama + yürütme:** İlk BMM’nin Meclis Hükûmeti Sistemi. **Anadolu Ajansı:** Haber; **Hıyanet-i Vataniye Kanunu:** Hukuki düzenleme; **İstiklal Mahkemeleri:** Yargılama. **Üç üye:** İlk dönem; **beş üye:** 1925–1927. **8 Şubat 1921:** TBMM adının kullanılmaya başlanması.

Kısa Özet

İstanbul’un işgaliyle temsil boşluğu doğdu, Ankara’da BMM açıldı. 24 Nisan kararları millî irade ve meclisin üstünlüğünü kabul etti; yasama ve yürütmeyi mecliste topladı. İç ayaklanmalara karşı basın-yayın, karşı fetva, kanun ve mahkemeler kullanıldı. İstiklal Mahkemelerinin amaç ve üye sayıları dönemler arasında farklılaştı.