Doğu ve Güney Cepheleri ile Bu Cephelerde Öne Çıkan Şahsiyetler Ders Notu

Doğu ve Güney Cepheleri — Ders Notu

Doğu Cephesi'nin ortaya çıkışı

**3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması** ile Rusya I. Dünya Savaşı'ndan çekilince Türk ordusu Kafkasya'da bazı yerleri geri aldı. **Mondros** sonrasında Türk ordusunun çekilmesiyle İngilizlerin bölgeyi işgal etmesi ve Ermeni güçlerini silahlandırması üzerine Erzurum ve Van yöresinde saldırılar arttı. **Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti**, doğu illerinin haklarını savunmak amacıyla kuruldu.

Kâzım Karabekir ve harekât

**Kâzım Karabekir**, Mart 1919'da **Erzurum 15. Kolordu Komutanı** oldu; **9 Haziran 1920** tarihinde doğuda geçici seferberlik ilan edildi ve Doğu Cephesi komutasını üstlendi. Türk ordusu **29 Eylül 1920 Sarıkamış'ı**, **30 Ekim 1920 Kars'ı** kurtardı; Gümrü'ye ilerleyince Ermenistan barış istedi.

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920)

BMM ile Ermenistan arasında imzalandı. **Kars ve çevresi Türkiye'ye geri verilecekti**; Ermenistan, **Sevr'i yok hükmünde** saydı. BMM **savaş tazminatı istemedi**. Türkiye'den göç etmiş Ermenilerin belirlenen koşulları sağlamaları hâlinde **altı ay içinde dönüşü** öngörüldü. Antlaşma, doğudaki Ermeni devleti kurulması düşüncesine karşı sonuç doğurdu. **BMM'nin ilk askerî zaferi** harekâtın, **Millî Mücadele'nin ilk siyasi zaferi** ise Gümrü'nün niteliğidir.

Doğuda sağlanan güvenlikten sonra bazı birlikler **silah ve mühimmatlarıyla Batı Cephesi'ne** aktarıldı; **Rusya'dan gelecek yardımların ulaşması kolaylaştı**. Kâzım Karabekir'in savaşta kimsesiz çocukları koruyup eğitmeyi üstlenmesi, **“yetimlerin babası”** olarak anılmasını sağladı.

Güney Cephesi ve Dörtyol

**Sykes-Picot** bağlamındaki paylaşım ve işgallerde İngiltere önce **Musul ve İskenderun** çevresini tuttu. İngiltere–Fransa uzlaşmasıyla **Adana, Maraş, Antep ve Urfa Fransa'ya bırakıldı**. Fransızlar Aralık 1918'de **Dörtyol ve Mersin'e** çıkarma yaptı. **İlk silahlı direniş 19 Aralık 1918'de Dörtyol'da** görüldü. Kuvây-ı Milliye **Sivas Kongresi sonrasında** güçlendi.

Adana, Osmaniye ve Maraş

**Adana**, **21 Aralık 1918'de** Fransız işgaline uğradı; **Ankara Antlaşması'ndan sonra 5 Ocak 1922'de** kurtuldu. **Tayyar Rahmiye**, Osmaniye'de **1 Temmuz 1920** harekâtında gönüllü müfreze komutanı olarak askerleri cesaretlendirdi ve şehit oldu.

**Maraş** direnişinin simgesi **Sütçü İmam**dır. **31 Ekim 1919** olayında **Çakmakçı Sait** de şehit oldu. Mustafa Kemal, halkı örgütlemek için **Kılıç Ali, Yörük Selim ve Cemil Cahit'i** görevlendirdi. **21 Ocak 1920'de** çarpışmalar başladı; şehir **12 Şubat 1920'de** kurtuldu. **7 Şubat 1973** tarihinde **“Kahraman”** unvanı verildi.

Antep ve Urfa

Antep'te **Şahin Bey (Teğmen Said)**, **Elmalı Köprüsü'nde** direndi ve şehit oldu; ardından **Kılıç Ali** direniş güçlerinin başına geçti. Açlık, hastalık ve cephane azlığı nedeniyle yaklaşık bir yıllık savunmanın sonunda şehir teslim olmak zorunda kaldı. **8 Şubat 1921 “Gazi” unvanı**, **25 Aralık 1921 kurtuluş**, **2008 İstiklal Madalyası** tarihleridir.

Urfa'da **Ali Saip (Ursavaş)**, **29 Aralık 1919'da jandarma komutanı** oldu. **Ali Saip ve Nuri Bey'in** kuvvetleri **9 Şubat 1920'den sonra** Fransızları çekilmeye zorladı. **12 Haziran 1984'te Şanlıurfa adı**, **2016'da İstiklal Madalyası** verildi.

Cepheleri kapatan antlaşmalar ve sınav ayrımı

**Doğu Cephesi: 3 Aralık 1920 Gümrü Antlaşması. Güney Cephesi: Sakarya'dan sonra 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması.** Askerî kazanımın tarihi, antlaşmanın tarihi, şehrin kurtuluş tarihi ve unvanın verilme tarihi ayrı kategorilerdir. **Gümrü → Sevr'in reddi ve Batı Cephesi'ne katkı; Ankara Antlaşması → güneydeki işgalin sona ermesi süreci** biçiminde yorumlanır.

Kısa Özet

Doğuda düzenli Türk ordusu ve Kâzım Karabekir; güneyde yerel halk ve Kuvây-ı Milliye ön plandadır. **Kars–Gümrü** ile **Maraş–Antep–Urfa–Adana–Ankara Antlaşması** zincirleri birbirinden ayrılmalıdır.