Doğu ve Güney Cepheleri ile Bu Cephelerde Öne Çıkan Şahsiyetler Konu Anlatımı

Doğu ve Güney Cepheleri ile Bu Cephelerde Öne Çıkan Şahsiyetler

Millî Mücadele sırasında işgallere karşı yürütülen savunma, **Doğu Cephesi'nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki askerî harekât**, **Güney Cephesi'nde ise bölge halkının ve Kuvây-ı Milliye birliklerinin şehir merkezli direnişi** biçiminde gelişti. Bu cepheleri öğrenirken yalnız komutan adlarını değil, işgalin nedenlerini, mücadele yöntemlerini, antlaşmaların sonuçlarını ve şehirlerin öne çıkan kahramanlarını birlikte değerlendirmek gerekir.

1. Cephelerin ortaya çıktığı ortam

Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde işgaller başladı. Doğuda Türk ordusunun geri çekilmesinden sonra İngilizlerin bölgedeki faaliyetleri ve Ermeni saldırıları çatışmaları artırdı. Güneyde ise İngiltere ve Fransa'nın işgalleri, Fransız kuvvetleriyle iş birliği yapan Ermeni grupların baskıları karşısında yerel direnişler oluştu.

**Harita 2.3'ü okurken** doğuda Kars, Sarıkamış, Erzurum ve Iğdır çevresinin; güneyde Adana, Maraş, Antep ve Urfa hattının gösterildiğine dikkat edin. Her iki cephenin amacı vatanın bağımsızlığını korumak olsa da mücadele biçimleri ve cepheleri kapatan antlaşmalar farklıdır.

2. Doğu Cephesi'nin açılmasına yol açan gelişmeler

2.1. Brest-Litovsk'tan Mondros'a değişen durum

Bolşevik Rusya, **3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması** ile I. Dünya Savaşı'ndan çekildi. Bunun üzerine Türk ordusu Kafkasya'nın bazı bölgelerini geri aldı. Ancak **Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra** Türk ordularının bölgeden çekilmesiyle İngilizler bölgeyi işgal etti ve Ermenileri silahlandırdı. Ermeni güçlerinin Erzurum ve Van çevresindeki Türk köy ve kasabalarına saldırıları yeni çatışmaların temel nedenlerindendi.

Doğu illerinin haklarını savunmak amacıyla **Doğu Anadolu Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti** kuruldu. Bu cemiyet, bölgede siyasi ve toplumsal savunma düşüncesini temsil ederken askerî mücadeleyi daha sonra Doğu Cephesi'ndeki Türk ordusu yürüttü. Böylece bir **müdafaa-i hukuk cemiyeti** ile **cephedeki askerî komuta** arasında görev farkı bulunduğu görülür.

2.2. Kâzım Karabekir'in komutası ve harekât

Kâzım Karabekir, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı'nda görev yaptı. **Mart 1919'da Erzurum'daki 15. Kolordu Komutanlığına** atandı ve Millî Mücadele'ye katılan ilk komutanlar arasında yer aldı. Kitabın Nutuk'tan aktardığı kanıtta, **9 Haziran 1920'de doğuda geçici seferberlik ilan edildiği** ve Kâzım Karabekir'in Doğu Cephesi Komutanlığına getirildiği belirtilir.

Kâzım Karabekir komutasındaki Türk ordusu **29 Eylül 1920'de Sarıkamış'ı, 30 Ekim 1920'de Kars'ı** Ermeni işgalinden kurtardı. Türk birliklerinin **Gümrü'ye yaklaşması** üzerine Ermenistan barış istedi. Bunun ardından **3 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması** imzalandı.

2.3. Gümrü Antlaşması'nın maddeleri

MEB kitabının sıraladığı hükümleri anlamıyla öğrenin:

• **Ermeni çoğunluğunu içeren bir Osmanlı toprağı bulunmadığı** kabul edilmiştir.
• **Kars ve çevresi Türkiye'ye geri verilecektir.**
• Ermenistan Hükûmeti, BMM'nin reddettiği **Sevr Antlaşması'nı yok hükmünde** kabul etmiştir.
• **BMM, Ermenistan'dan savaş tazminatı istemeyecektir.**
• Türkiye'den göç eden Ermeniler, **Türklere yönelik olaylara karışmamış olmaları koşuluyla altı ay içinde** geri dönebilecektir.

Bu maddeler bir yandan doğu sınırının güvenliğini ve toprak konusundaki talepleri ilgilendirirken diğer yandan **Sevr'e karşı BMM'nin tutumunu** destekliyordu. Tazminat istenmemesi ve koşullu dönüş hükmü de antlaşmanın yalnız toprak düzenlemesinden ibaret olmadığını gösterir.

2.4. Doğu Cephesi'nin Millî Mücadele'ye katkıları

MEB kitabı, Türk ordusunun Gümrü öncesindeki başarısını **BMM'nin ilk askerî zaferi**, Gümrü Antlaşması'nı ise **Millî Mücadele'nin ilk siyasi zaferi** olarak niteler. Bunlar birbirini tamamlayan ama **aynı olay olmayan** iki aşamadır.

Antlaşma, Doğu Anadolu'da Misak-ı Millî sınırları içerisinde bir Ermeni devleti oluşturulması düşüncesine karşı sonuç doğurdu ve Sevr'in uygulanması girişimini zayıflattı. Ayrıca Türk birliklerinin bir kısmı **silah ve mühimmatlarıyla Batı Cephesi'ne sevk edildi**; Rusya'dan BMM'ye gelecek yardımların ulaşması kolaylaştı. Böylece bölgesel güvenlik, diğer cephelerin askerî imkânlarını da etkiledi.

2.5. Kâzım Karabekir'in toplumsal çalışmaları

Kâzım Karabekir yalnız komutanlığıyla anılmaz. Kitapta Doğu Anadolu'da karşılaştığı **binlerce yetim ve öksüz çocuğu koruma altına aldığı**, eğitimleri için okullar açtırdığı, **Ermeni çocukları da sahiplendiği** ve bu nedenle **“yetimlerin babası”** olarak tanındığı belirtilir. Komutanın askerî ve sosyal yönlerini birlikte değerlendirmek, kişi–faaliyet eşleştirmelerinde önemlidir.

3. Güney Cephesi'nin doğuşu ve işgaller

3.1. İngiliz ve Fransız işgallerinin seyri

Kitaba göre savaş sırasındaki **gizli diplomasi** işgallerin gelişimini etkiledi. **Sykes-Picot Antlaşması** bağlamında İngiltere 1918'de **Musul ve İskenderun'u** işgal etti; harekâtını Adana, Antep ve Maraş yönünde genişletti. Fransızlar **Aralık 1918'de Dörtyol ve Mersin'e** çıkarma yaptı. İngiltere, Fransa ile anlaşarak **Irak ve Musul'a karşılık Adana, Maraş, Antep ve Urfa'yı Fransa'ya** bıraktı. Bu nedenle bu şehirlerdeki direniş anlatılırken **işgal güçlerinin zaman içinde değiştiği** unutulmamalıdır.

Fransız–Ermeni iş birliğiyle yürütülen baskılara karşı **ilk silahlı direniş 19 Aralık 1918'de Dörtyol'da** başladı. Bölgedeki Kuvây-ı Milliye güçleri **Sivas Kongresi'nden sonra** daha etkin duruma geldi. Güneydeki mücadelenin belirgin özelliği, halkın yerel teşkilatlanma ve şehir savunmalarıyla ön plana çıkmasıdır.

4. Adana ve Osmaniye: işgale karşı direniş

**Adana 21 Aralık 1918'de Fransız işgaline uğradı.** Ardından bölgeye Ermeni göçü başladı ve Ermeni idaresi oluşturulmasına yönelik faaliyetler görüldü. Türk halkı yağmalama ve saldırılara karşı direndi. **20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması** sonrasında Fransız kuvvetleri bölgeyi bütünüyle boşalttı; **Adana 5 Ocak 1922'de işgalden kurtuldu.** Böylece **antlaşmanın imza tarihi** ile **şehrin kurtuluş tarihi** aynı değildir.

Güney Cephesi'nde görev yapan **Tayyar Rahmiye**, 9. Tümen'de gönüllü bir müfrezenin komutanlığını üstlendi. **1 Temmuz 1920'de Osmaniye'deki Fransız karargâhına saldırı** sırasında tereddüt eden askerleri cesaretlendirdi; karargâhın ele geçirildiğini göremeden şehit düştü. Kitap bu örneği, kadınların da cephede doğrudan görev alabildiğini gösterecek biçimde aktarır.

5. Maraş: halkın savunması ve Sütçü İmam

5.1. Direnişin başlaması

Maraş'ta 1919 sonlarında Fransız işgalinin ve Ermeni saldırılarının yanı sıra kalede asılı **Türk bayrağının indirilmesi** halkın tepkisini artırdı. Kitaptaki kanıtta **31 Ekim 1919** tarihinde Uzunoluk Caddesi çevresindeki bir olay sırasında işgalci askerlerin bir kadına saldırdığı, olaya karışan **Çakmakçı Sait'in şehit düştüğü** ve **Sütçü İmam'ın silahla karşılık verdiği** anlatılır. Sütçü İmam, bu nedenle Maraş direnişinin sembol isimlerinden oldu.

Mustafa Kemal, halkın örgütlenmesine katkı sağlamak için **Kılıç Ali, Yörük Selim ve Cemil Cahit'i** bölgeye gönderdi. **21 Ocak 1920'de başlayan çarpışmalar**, halkın yoğun katılımıyla sürdü. **Maraş 12 Şubat 1920'de kurtuldu.**

5.2. “Kahraman” unvanı

TBMM, kurtuluştan **53 yıl sonra, 7 Şubat 1973'te** Maraş'a **“Kahraman”** unvanını verdi. **12 Şubat 1920 kurtuluş tarihidir; 7 Şubat 1973 unvan tarihidir.** Kitap bu iki gelişmeyi ayrı tarihlerle verir.

6. Antep: Şahin Bey, Kılıç Ali ve uzun savunma

Antep Cephesi'nde **Şahin Bey takma adıyla tanınan Teğmen Said**, Fransız kuvvetlerine karşı mücadele etti. Kitabın verdiği açıklamada Şahin Bey'in **Elmalı Köprüsü'nde** sonuna kadar direndiği ve şehit düştüğü aktarılır. Onun ardından yerel Kuvây-ı Milliye'nin başına **Kılıç Ali Bey** geçti.

Antep halkı **yaklaşık bir yıl** direndi; ancak **açlık, hastalık ve cephane sıkıntısı** nedeniyle Fransız kuvvetlerine teslim olmak zorunda kaldı. Bu askerî zorunluluk, direnişin tarihsel önemini ortadan kaldırmaz. **8 Şubat 1921'de Antep'e “Gazi” unvanı** verildi. Şehir **25 Aralık 1921'de Fransız işgalinden kurtuldu**; TBMM, **2008'de İstiklal Madalyası** verdi.

7. Urfa: Ali Saip Bey ve Nuri Bey'in teşkilatlanması

Fransızlar, Urfa'da da Ermeni gruplarla iş birliği yaptı. **29 Aralık 1919'da Urfa Jandarma Komutanlığına atanan Yüzbaşı Ali Saip (Ursavaş)**, işgal kuvvetlerini bölgeden çıkarmak amacıyla teşkilatlanma çalışmaları yürüttü. **Ali Saip Bey ve Nuri Bey komutasındaki kuvvetler**, **9 Şubat 1920'den sonra** Fransız kuvvetlerini çekilmeye mecbur etti.

TBMM'nin **12 Haziran 1984** kararıyla Urfa'nın adı **Şanlıurfa** oldu; şehre **2016'da İstiklal Madalyası** verildi. Bu tarihleri **Urfa'nın kurtuluş harekâtı** ile karıştırmamak gerekir: Bunlar daha sonraki resmî takdir ve adlandırma tarihleridir.

8. Güney Cephesi'nin kapanması ve iki cephenin karşılaştırılması

Güney Cephesi, **Sakarya Meydan Muharebesi'nin ardından Fransa ile 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması** sayesinde kapandı. Bu, şehir direnişlerinin siyasi çözüme ulaşması bakımından belirleyicidir. Adana'nın 5 Ocak 1922'de işgalden kurtulması gibi daha sonraki gelişmeler, antlaşmanın bölgedeki uygulama sonucuyla ilgilidir.

| Ölçüt | Doğu Cephesi | Güney Cephesi | |---|---|---| | Başlıca karşı taraf | Ermenistan | Fransa ve Fransızlarla iş birliği yapan gruplar | | Öne çıkan mücadele | Kâzım Karabekir komutasındaki Türk ordusu | Yerel halk ve Kuvây-ı Milliye direnişleri | | Belirleyici sonuç | Kars'ın kurtarılması; Gümrü Antlaşması | Şehir savunmaları; Ankara Antlaşması | | Antlaşma tarihi | 3 Aralık 1920 | 20 Ekim 1921 | | Millî Mücadele'ye katkı | Doğudan Batı'ya birlik ve malzeme sevki, yardımların kolaylaşması | Güneyde işgalin sona ermesi yönünde siyasi sonuç |

Sık Karıştırılan Noktalar

• **Brest-Litovsk (3 Mart 1918)**, Rusya'nın I. Dünya Savaşı'ndan çekilmesiyle ilgilidir; **Gümrü (3 Aralık 1920)** ise BMM–Ermenistan arasındaki antlaşmadır.
• **29 Eylül Sarıkamış** ve **30 Ekim Kars** askerî kazanımlardır; **3 Aralık Gümrü** siyasi başarıdır.
• **Dörtyol'daki ilk silahlı direniş (19 Aralık 1918)** bütün şehirlerin kurtarıldığı tarih değildir.
• **Kahraman (Maraş), Gazi (Antep), Şanlı (Urfa)** unvanlarının kazanım ve resmî verilme tarihleri farklıdır.
• **Gümrü** Doğu, **Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921)** Güney Cephesi ile ilgilidir.
• **Kılıç Ali**, yalnız tek şehirle sınırlı bir isim değildir; hem Maraş için görevlendirilmiş hem Antep'te direnişi yönetmiştir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Sorunun **hangi cepheyi** hedeflediğini saptayın: Ermeni saldırıları–Kars–Gümrü doğuyu; Fransız işgali–Dörtyol–Maraş–Antep–Urfa güneyi gösterir.
2. Tarihi bir **olay türüne** bağlayın: askeri harekât, antlaşma, kurtuluş, unvan veya madalya. Örneğin 8 Şubat 1921 unvan, 25 Aralık 1921 Antep'in kurtuluşudur.
3. **Kişi, yer ve rolü** birlikte inceleyin. Kâzım Karabekir'in 15. Kolordu komutanlığı, Şahin Bey'in Antep direnişi ve Ali Saip'in Urfa'da teşkilatlanması farklı bağlamlardır.
4. “İlk” kelimesinin kapsamını okuyun: Doğudaki ilk askerî zafer ile Gümrü'nün ilk siyasi zafer niteliği ayrı sonuçlardır.
5. Bir çıkarım sorusunda verilen kanıttan fazlasını iddia etmeyin. Örneğin Güney Cephesi'nin Ankara Antlaşması ile kapanması, Adana'nın aynı gün kurtulduğu anlamına gelmez.

Konu Özeti

Doğuda 1918 sonrasındaki askerî çekilmeler ve Ermeni saldırıları üzerine **Kâzım Karabekir** komutasındaki ordu başarılı oldu; Sarıkamış ve Kars kurtarıldı. **Gümrü Antlaşması** ilk siyasi zafer olarak Sevr'in uygulanmasını zayıflattı ve doğudaki birliklerin Batı'ya aktarılmasını kolaylaştırdı. Güneyde İngiliz–Fransız işgal düzeni ve Fransız–Ermeni iş birliği karşısında **Dörtyol, Adana, Maraş, Antep, Urfa ve Osmaniye** çevresindeki halk direnişleri öne çıktı. **Sütçü İmam, Şahin Bey, Kılıç Ali, Ali Saip, Nuri Bey ve Tayyar Rahmiye** önemli isimlerdi. **20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması** Güney Cephesi'ni kapattı.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Doğu ve Güney cephelerinin **açılma nedenleri, karşı tarafları ve mücadele biçimlerini** karşılaştırabilmelisin.
• **Kars, Sarıkamış, Gümrü ve Ankara Antlaşması** için tarih–olay–sonuç eşleştirmesi yapabilmelisin.
• **Maraş, Antep, Urfa, Adana, Osmaniye** için kişi, olay ve tarihleri karıştırmadan açıklayabilmelisin.
• Antlaşma maddelerinden **siyasi ve askerî sonuç çıkarabilmeli**; unvan ile kurtuluş tarihini ayırt edebilmelisin.