İnsan Sinir Sisteminin Yapısı Konu Anlatımı

İnsan Sinir Sisteminin Yapısı

İnsan sinir sistemi, vücuttan ve çevreden gelen bilgilerin alınmasını, değerlendirilmesini ve uygun tepkilerin oluşturulmasını sağlayan yüksek düzeyde örgütlenmiş bir sistemdir. Bu sistemin çalışmasında nöronlar temel rol oynar. Nöronlar aralarındaki bağlantılar sayesinde bilgileri aktarabilir, değiştirebilir ve depolayabilir. İşlevlerine göre nöronlar duyu nöronu, ara nöron ve motor nöron olarak sınıflandırılır.

İnsan sinir sistemi bir bütün hâlinde çalışsa da yapı ve görev bakımından iki ana bölüme ayrılır: **merkezî sinir sistemi** ve **çevresel sinir sistemi**. Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten, çevresel sinir sistemi ise merkezî sinir sistemi ile vücudun diğer kısımları arasında iletişimi sağlayan sinirlerden oluşur.

Duyu Nöronu

Duyu nöronları duyu organlarında ve iç organlarda bulunur. İç ve dış ortamdan gelen uyaranları reseptörler aracılığıyla alır ve merkezî sinir sistemine taşır.

Dış ortamdan gelen:

• ses,
• ışık,
• basınç,
• kimyasal maddeler,
• ısı

gibi uyaranların yanında iç ortamdan gelen:

• kan basıncı,
• kandaki CO2 düzeyi,
• kaslardaki gerilme,
• vücut pozisyonu

gibi bilgiler de duyu nöronları tarafından merkezî sinir sistemine iletilir.

Bu bilgiler **duyusal girdi** olarak değerlendirilir. Duyu nöronunun dendritleri reseptörlerle, aksonları ise diğer nöronlarla bağlantı kurar.

Ara Nöron

Merkezî sinir sisteminin büyük kısmı ara nöronlardan oluşur. Ara nöronlar çoğunlukla beyin ve omurilikte bulunur.

Duyu nöronlarından gelen bilgiyi:

• değerlendirir,
• işler,
• uygun tepkinin oluşturulmasını sağlar,
• motor nöronlara aktarılacak cevabın oluşmasına katkı verir.

Ara nöronlarda duyusal girdilerin analizi ve yorumlanmasına bağlı olarak düşünme, karar verme ve bilgi depolama gibi işlevler gerçekleşebilir.

Ara nöronlar çok sayıda dendrite ve genellikle bir aksona sahiptir.

Motor Nöron

Merkezî sinir sisteminde oluşturulan cevap bir **motor çıktı**dır. Motor nöronlar, ara nöronlarda oluşturulan motor çıktıyı kas veya salgı bezi gibi tepki organlarına taşır.

Motor nöronların:

• dendritleri ara nöronlarla,
• aksonları tepki organlarıyla

bağlantılıdır.

Motor nöron iletimi engellenirse merkezî sinir sisteminde uygun cevap oluşturulsa bile tepki organına ulaştırılamaz ve beklenen tepki gerçekleşmez.

Efektör Organ

Beyin ve omurilikte oluşturulan cevabın gözlendiği kas veya salgı bezi gibi yapılara **efektör organ (tepki organı)** denir.

Efektör organlarda:

• kasılma,
• gevşeme,
• hormon salgılanması,
• enzim salgılanması

gibi tepkiler ortaya çıkabilir.

İnsan Sinir Sisteminin Ana Bölümleri

İnsandaki sinir sistemi:

1. Merkezî sinir sistemi
2. Çevresel sinir sistemi

olmak üzere iki ana bölümde incelenir.

Merkezî sinir sistemi:

• beyin,
• omurilik

yapılarından oluşur.

Çevresel sinir sistemi:

• duyu bölümü,
• motor bölüm

olarak ayrılır.

Motor bölüm:

• somatik sinir sistemi,
• otonom sinir sistemi

olmak üzere iki kısımda incelenir.

Merkezî Sinir Sistemi

Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. İç ve dış ortamdan gelen uyaranların değerlendirilmesi ve bu uyaranlara verilecek cevapların oluşturulmasında görev yapar.

Merkezî sinir sisteminde yüz milyardan fazla nöron bulunur. Nöronlar arasında kurulan çok sayıda sinaptik bağlantı büyük bir bilgi ağı oluşturur. Bu ağ sayesinde çeşitli ve karmaşık bilgilerin:

• işlenmesi,
• depolanması,
• yeniden işlenmesi

gerçekleşebilir.

Beynin Korunması

Beyin kafatası boşluğunda bulunur ve kafatası kemikleri tarafından korunur.

Kafatası kemiklerinin altında **meninges** adı verilen üç katlı zar tabakası bulunur. Bu zarlar hem beyni hem de omuriliği sarar.

Dıştan içe doğru:

1. sert zar,
2. örümceksi zar,
3. ince zar

şeklinde sıralanır.

Sert zar kafatası kemiklerinin hemen altında bulunur. Örümceksi zar bağ doku lifleri içerir. İnce zar tüm beyin kıvrımlarını sarar ve çok sayıda kan damarı taşır.

Beyin Omurilik Sıvısı (BOS)

Örümceksi zar ile ince zar arasındaki boşluğu **BOS (Beyin Omurilik Sıvısı)** doldurur.

BOS:

• nöronlarla kan damarları arasında madde alışverişine katkı sağlar,
• merkezî sinir sisteminin iyon dengesinin korunmasına katkı verir,
• beyne gelen çok şiddetli olmayan darbelere karşı yastık görevi görür,
• beynin kafatası içinde korunmasına yardımcı olur.

Beynin Bölümleri

Beyin:

• ön beyin,
• orta beyin,
• arka beyin

olmak üzere üç ana bölümde incelenir.

Ön Beyin

Ön beyin insan beyninin en büyük kısmıdır ve beynin diğer bölümlerini üstten örter.

Ön beyin:

• uç beyin,
• ara beyin

olmak üzere ikiye ayrılır.

Uç Beyin

Beyin önden arkaya doğru uzanan derin bir yarıkla sağ ve sol yarım küreye ayrılır.

Sağ ve sol yarım küreler:

• üstten **nasırlı cisim**,
• alttan **beyin üçgeni**

ile birbirine bağlanır. Bu bağlantı yapıları büyük ölçüde nöron aksonlarından oluşur.

Sağ yarım küre vücudun sol tarafından bilgi alır ve sol tarafı kontrol eder. Sol yarım küre vücudun sağ tarafından bilgi alır ve sağ tarafı kontrol eder.

Uç beynin sol ve sağ yarım küresini enine ayıran derin çizgiye **Rolando yarığı** denir.

Ak Madde ve Gri Madde

Ön beynin enine kesitinde:

• ak madde içte,
• gri madde dışta

bulunur.

Ak madde, miyelinli nöronların aksonlarından oluşur. Miyelin kılıf lipoprotein yapılı olduğu ve beyaz göründüğü için bu bölge ak madde olarak adlandırılır.

Gri madde nöron gövdelerinden oluşur. Beyin kabuğu yüksek oranda gri madde içerir.

Beyin Kabuğu

Beyin kabuğunda:

• düşünme,
• konuşma,
• cümle kurma,
• yazma,
• görme ve işitme gibi duyuların algılanması ve değerlendirilmesi,
• istemli kas hareketleri,
• zekâ,
• hafıza

ile ilgili merkezler bulunur.

Bu merkezlerden biri zarar görürse ilgili işlevde bozulma ortaya çıkabilir.

Ara Beyin

Ara beyin:

• talamus,
• hipotalamus

yapılarını içerir.

Talamus

Talamus, orta beyin, pons ve omurilik soğanından gelen uyarıların beyin kabuğuna ulaşmadan önceki son bağlantı noktasıdır.

Duyu organlarından gelen uyartıları beyin kabuğundaki ilgili merkezlere iletir.

**Koku duyusu**, talamusa uğramadan doğrudan koku merkezine gider.

Hipotalamus

Hipotalamus talamusun altında bulunur.

Görevleri arasında:

• iç organ ve dokuların çalışmasının düzenlenmesi,
• hipofiz bezinin çalışmasının düzenlenmesi,
• açlık ve susuzluğun kontrolü,
• vücut sıcaklığının düzenlenmesi,
• uyanıklığın düzenlenmesi,
• vücut sıvılarının derişiminin düzenlenmesi,
• kan basıncının düzenlenmesi,
• karbohidrat ve yağ metabolizmasının düzenlenmesi,
• vücut ağırlığının kontrolüne katkı,
• cinsel davranışların ve duyguların kontrolü

bulunur.

Hipotalamus vücudun birçok iç ortam koşulunu düzenlediği için homeostazinin korunmasında önemlidir.

Orta Beyin

Orta beyin, ön beyin ile arka beyin arasında ve ponsun üzerinde bulunur. Bu konumu nedeniyle ön beyin ile arka beyin arasında iletimi sağlayan bir köprü gibi görev yapar.

Orta beyin:

• kas tonusunun,
• vücut duruşunun

düzenlenmesine katılır.

Ayrıca:

• göz bebeğinin ışıkta küçülmesi ve karanlıkta büyümesi,
• ani ses karşısında ses yönünün belirlenmesi

gibi reflekslerle ilişkilidir.

Arka Beyin

Arka beyin:

• beyincik,
• pons,
• omurilik soğanı

yapılarından oluşur.

Beyincik

Beyincik omurilik soğanının üst kısmında bulunur ve iki yarım küreden oluşur.

Beyincikte:

• ak madde içte,
• gri madde dışta

yer alır.

Ak maddenin gri madde içinde oluşturduğu ağaç görünümüne **hayat ağacı** denir.

Beyincik:

• hareketin,
• vücut dengesinin

kontrolünde görev yapar.

Denge kontrolünde gözden ve iç kulaktaki yarım daire kanallarından gelen sinyalleri değerlendirir ve kas hareketlerini düzenler.

Pons

Pons, orta beyin ile omurilik soğanı arasında bulunan kalın sinir demetidir.

Pons:

• solunum ritminin düzenlenmesine katkı sağlar,
• vücudun sağ ve sol tarafındaki kasların eş güdümünü destekler,
• beyinciğin iki yarım küresi arasındaki iletimi sağlar.

Orta beyin, pons ve omurilik soğanı birlikte **beyin sapını** oluşturur.

Omurilik Soğanı

Omurilik soğanı beyinciğin alt kısmında bulunur.

Enine kesitinde:

• gri madde içte,
• ak madde dışta

yer alır.

Omurilik soğanı:

• yutma,
• hapşırma,
• çiğneme

gibi reflekslerin kontrolüne katılır.

Ayrıca:

• sindirim,
• solunum,
• dolaşım

gibi yaşamsal faaliyetlerin düzenlenmesinde görev yapar.

Beyinden çıkan motor sinirlerin çoğu omurilik soğanında çapraz yapar. Bu nedenle beynin sol yarım küresi vücudun sağ tarafını, sağ yarım küresi de vücudun sol tarafını kontrol eder.

Omurilik

Omurilik, omurların oluşturduğu kanal içinde bulunan sinir demetlerinden oluşur. Boyun bölgesinden kuyruk sokumuna kadar uzanır ve yaklaşık 45 cm uzunluğundadır.

Omurilik:

• omurlar,
• sert zar,
• örümceksi zar,
• ince zar,
• BOS

tarafından korunur.

Omuriliğin enine kesitinde:

• gri madde içte,
• ak madde dışta

bulunur.

Gri madde, ak madde içinde kelebek biçiminde görünür.

Dorsal ve Ventral Kök

Omuriliğin enine kesitinde:

• sırt kısmındaki **dorsal kökte** duyu nöronlarının,
• karın kısmındaki **ventral kökte** motor nöronların

yer aldığı sinir demetleri bulunur.

Duyu nöronlarının çoğu omurilikte çapraz yaparak beyne gider. Böylece vücudun sağ tarafından gelen duyusal bilgi beynin sol yarım küresine, sol taraftan gelen bilgi sağ yarım küreye iletilir.

Motor nöronların çoğu ise omurilik soğanında çapraz yapar.

Omuriliğin Görevleri

Omurilik temel olarak:

• refleks faaliyetlerinin kontrolü,
• çevreden gelen uyartıların beyne iletilmesi,
• beyinden çıkan motor cevapların efektör organlara taşınması

görevlerini üstlenir.

Böylece beyin ile vücut arasında çift yönlü iletişim hattı oluşturur.

Çevresel Sinir Sistemi

Çevresel sinir sistemi merkezî sinir sisteminden tüm vücuda dağılan ve vücuttan merkezî sinir sistemine gelen sinirlerden oluşur.

Beyinden **12 çift**, omurilikten **31 çift** sinir demeti çıkar.

Çevresel sinir sistemi:

1. duyu bölümü,
2. motor bölüm

olarak ikiye ayrılır.

Duyu Bölümü

Duyu bölümü:

• iç ve dış uyaranları algılayan reseptörleri,
• uyartıları merkezî sinir sistemine taşıyan duyu nöronlarını

içerir.

Motor Bölüm

Motor bölüm, merkezî sinir sisteminden çıkan cevap uyartılarını taşıyan motor nöronları kapsar.

Motor bölüm:

• somatik sinir sistemi,
• otonom sinir sistemi

olarak ikiye ayrılır.

Somatik Sinir Sistemi

Somatik sinir sistemi bilinçli yapılan kas hareketlerini kontrol eder.

İskelet kaslarını merkezî sinir sistemine bağlayan sinirler somatik sinirlerdir.

Somatik sinir sistemiyle kontrol edilen hareketler bireyin isteği doğrultusunda gerçekleşir.

Örneğin:

• konuşurken dil ve dudakların hareket ettirilmesi,
• yazı yazma,
• yürüme,
• araba kullanma,
• spor yapma,
• müzik aleti çalma

somatik sinir sisteminin kontrol ettiği bilinçli hareketlere örnektir.

Otonom Sinir Sistemi

Otonom sinir sistemi istemsiz çalışır ve bireyin bilinçli kontrolü dışında gerçekleşen faaliyetleri yönetir.

Otonom sistem:

• sindirim,
• solunum,
• dolaşım,
• boşaltım,
• endokrin bezlerinin çalışması

gibi yaşamsal süreçlerin düzenlenmesine katkı sağlar.

Örnekler:

• yemek sonrası mide hareketleri,
• uyku sırasında nefes alıp vermenin sürmesi,
• koşarken solunum hızının artması,
• heyecanda kalp atışının hızlanması,
• böbreklerin kanı süzmesi ve idrar oluşturması,
• mesanenin boşalması,
• sıcak havada ter bezlerinin çalışması,
• uyku sırasında melatonin salgılanması.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Duyu nöronu ile ara nöron aynı görevde değildir.
• Duyu nöronu bilgiyi merkeze taşır; ara nöron merkezde değerlendirir; motor nöron cevabı hedef organa taşır.
• Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur.
• Çevresel sinir sistemi duyu ve motor bölüme ayrılır.
• Motor bölüm somatik ve otonom sinir sistemine ayrılır.
• Meninges üç katlı zar sistemidir; BOS bir sıvıdır.
• Ön beyinde gri madde dışta, ak madde içtedir.
• Omurilikte gri madde içte, ak madde dıştadır.
• Talamus koku dışındaki duyuların beyin kabuğuna aktarılmasında önemli bağlantı noktasıdır.
• Hipotalamus iç ortam koşullarının düzenlenmesinde görev yapar.
• Orta beyin ile pons aynı yapı değildir.
• Arka beyin beyincik, pons ve omurilik soğanından oluşur.
• Beyin sapı orta beyin, pons ve omurilik soğanından oluşur.
• Beyincik hareket ve dengeyle ilişkilidir.
• Omurilik soğanı yaşamsal faaliyetlerin düzenlenmesinde önemlidir.
• Dorsal kök duyu, ventral kök motor nöronlarla ilişkilidir.
• Somatik sistem istemli, otonom sistem istemsiz faaliyetlerle ilişkilidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun nöron türü mü, merkezî yapı mı yoksa çevresel sistem bölümü mü sorduğunu belirle.
2. “Uyaranı merkeze taşır” ifadesinde duyu nöronunu düşün.
3. “Bilgiyi değerlendirir ve cevap oluşturur” ifadesinde ara nöronu düşün.
4. “Cevabı kas veya beze taşır” ifadesinde motor nöronu seç.
5. Beyin zarlarını dıştan içe sert → örümceksi → ince zar şeklinde sırala.
6. Talamus ile hipotalamusu görevleri bakımından ayır.
7. Ön beyin, orta beyin ve arka beyin bölümlerini alt yapılarıyla birlikte eşleştir.
8. Beyin ve omurilikte gri-ak madde yerleşimini karıştırma.
9. Dorsal kökü duyu, ventral kökü motor ile eşleştir.
10. Çevresel sistemde istemli hareketleri somatik, istemsiz yaşamsal faaliyetleri otonom sistemle ilişkilendir.

Konu Özeti

İnsan sinir sistemi duyu, ara ve motor nöronların eş güdümlü çalışmasıyla bilgiyi alır, değerlendirir ve tepki oluşturur. Duyu nöronları uyartıları merkezî sinir sistemine getirir, ara nöronlar değerlendirir, motor nöronlar oluşan cevabı efektör organlara iletir.

Sinir sistemi merkezî ve çevresel olmak üzere iki ana bölümdür. Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Beyin ön, orta ve arka beyin olarak incelenir. Ön beyinde uç beyin ile talamus ve hipotalamusu içeren ara beyin bulunur. Arka beyin beyincik, pons ve omurilik soğanından oluşur.

Omurilik beyin ile vücut arasında çift yönlü iletişim kurar ve refleks faaliyetlerinde görev yapar. Çevresel sinir sistemi duyu ve motor bölümlerden oluşur. Motor bölüm somatik ve otonom sistemlere ayrılır. Somatik sistem bilinçli hareketleri, otonom sistem istemsiz yaşamsal faaliyetleri düzenler.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Duyu, ara ve motor nöronların görevlerini karşılaştırabilmelisin.
• Efektör organı tanımlayabilmelisin.
• Merkezî ve çevresel sinir sistemini ayırabilmelisin.
• Beyin ve omuriliğin merkezî sinir sistemindeki yerini açıklayabilmelisin.
• Meninges ve BOS’un koruyucu rollerini açıklayabilmelisin.
• Ön, orta ve arka beynin temel yapılarını ve görevlerini eşleştirebilmelisin.
• Talamus ve hipotalamusu ayırt edebilmelisin.
• Beyincik, pons ve omurilik soğanının görevlerini açıklayabilmelisin.
• Beyinde ve omurilikte gri-ak madde yerleşimini karşılaştırabilmelisin.
• Dorsal ve ventral kökün işlevsel farkını açıklayabilmelisin.
• Duyu ve motor bölümü ayırabilmelisin.
• Somatik ve otonom sinir sistemini karşılaştırabilmelisin.