Nöronların Yapısı Konu Anlatımı

Nöronların Yapısı

Sinir hücresine **nöron** denir. Nöronlar, hayvanlarda çevreden veya vücudun içinden gelen uyarılarla ilgili bilgilerin alınması, değerlendirilmesi ve oluşan cevapların kas ya da salgı bezi gibi yapılara iletilmesinde görev yapan özelleşmiş hücrelerdir.

Nöronun bu görevleri yerine getirebilmesi, hücrenin yapısal özellikleriyle doğrudan ilişkilidir. Nöron; farklı bölgelerden bilgi alabilmeli, bu bilgiyi hücre gövdesine taşıyabilmeli ve oluşan sinyali uzak bir bölgedeki başka bir hücreye iletebilmelidir. Bu nedenle nöronun yapısı üç temel bölüm hâlinde düzenlenmiştir:

• hücre gövdesi,
• dendrit,
• akson.

Hücre Gövdesi

Hücre gövdesi, nöronun:

• çekirdeğini,
• organellerini,
• sitoplazmasını

bulunduran bölümüdür.

Nöronların enerji ihtiyacı fazladır. Bu nedenle nöronlarda çok sayıda **mitokondri** bulunur. Mitokondrilerin fazla olması, hücrenin yüksek enerji gereksinimiyle ilişkilidir.

Hücre gövdesi yalnız organelleri barındıran bir alan değildir. Nöronun yaşamını sürdürmesi, hücresel faaliyetlerini gerçekleştirmesi ve diğer bölümlerinin işlevini devam ettirmesi açısından merkezî bir bölümdür.

Nörofibriller

Nöron sitoplazmasında **nörofibril** adı verilen ince telcikler bulunur.

Nörofibriller:

• hücre gövdesinden dendrit ve aksona doğru uzanır,
• nörona şekil verir,
• hücre içinde madde taşınmasında görev alır.

Bu yapıların hem hücresel biçimin korunması hem de hücre içi madde hareketinin desteklenmesi bakımından görev yaptığı görülür.

Dendritler

Dendritler, hücre gövdesinden çıkan:

• çok sayıdaki,
• kısa,
• dallanmış

uzantılardır.

Dendritlerin temel görevi diğer nöronlardan ve reseptörlerden gelen uyarıları almaktır.

Dendritler aldıkları uyarıları elektrik sinyalleri hâlinde **hücre gövdesine doğru** iletir.

Bu nedenle dendritlerin çok sayıda ve dallanmış olması, nöronun farklı kaynaklardan gelen bilgileri alabilmesine uygun bir yapı oluşturur.

Dendritlerde İletim Yönü

Dendritlerin görevini anlamada yön önemlidir.

Temel yön: **Dendrit → hücre gövdesi**

şeklindedir.

Dendritler bilgiyi nörondan dışarı taşıyan yapı değildir. Diğer nöronlardan veya reseptörlerden gelen uyarıların hücre gövdesine ulaştırılmasını sağlar.

Akson

Akson, hücre gövdesinden çıkan ve dendritlere göre:

• daha kalın,
• daha uzun

olan uzantıdır.

Akson, nöronda oluşan bilginin hücre gövdesinden uzak bölgelere taşınmasında görev yapar.

Nöronların görev yaptığı bölgeye göre akson uzunluğu değişebilir. Akson uzunluğu:

• milimetre ölçüsünden,
• metre ölçüsüne

kadar ulaşabilir.

Bu durum, nöronların yalnız yakın çevredeki hücrelerle değil, vücudun oldukça uzak bölgeleriyle de iletişim kurabilmesini sağlar.

Uzun Aksonlara Örnekler

Ders kitabında uzun sinirlere örnek olarak:

• omurilikten çıkarak ayaktaki bir kasa ulaşan **siyatik sinir**,
• beyin sapından çıkarak göğüs ve karın bölgesine kadar uzanan **vagus siniri**

verilir.

Siyatik sinirdeki motor nöronun uzunluğu bir metreden fazla olabilir.

Bu örnekler, akson uzunluğunun nöronun görev yerine göre büyük farklılık gösterebildiğini açıklar.

Akson Ucu

Aksonun sonlandığı ve dallanarak genişlediği bölgeye **akson ucu** denir.

Akson uçlarında çok sayıda dallanma görülebilir.

Her dal, uyarıları alıcı bir hücreye aktaran **sinaptik uç** ile sonlanır.

Akson ucundaki bu dallanmanın fazla olması nöronun **etki alanını genişletir**. Böylece bir nöronun bilgiyi birden fazla alıcı yapıya aktarabilmesine uygun bir yapı ortaya çıkar.

Akson Ucunda Kimyasal İletim

Akson ucundan salgılanan kimyasal maddeler aracılığıyla uyartının:

• başka bir nörona,
• hedef hücreye

aktarılması sağlanır.

Bu konu kapsamında önemli olan, akson ucunun yalnız bir bitiş noktası olmadığıdır. Akson ucu, nöronun ulaştırdığı bilginin başka hücrelere aktarılmasında görev alan özelleşmiş bir bölgedir.

Nörotransmitter maddelerin ayrıntılı işleyişi ve sinaps mekanizması bir sonraki konu olan **Nöronlarda Sinyal İletimi ve Sinaps** kapsamında ele alınır.

Akson Çapı ve İletim Hızı

Ders kitabında akson çapı ile uyartının iletim hızı arasında ilişki kurulur.

**Akson çapı arttıkça uyartının iletim hızı artar.**

Bu nedenle aksonun yapısal özelliği, nöronun bilgiyi ne kadar hızlı iletebildiği üzerinde etkili olabilir.

Bu ilişkiyi yorumlarken iki nöronun diğer koşullarının benzer olduğu düşünülürse daha kalın aksonlu nöronda iletimin daha hızlı olması beklenir.

Schwann Hücreleri

Birçok nöronun aksonunun çevresinde **Schwann (Şıvan) hücreleri** bulunur.

Schwann hücreleri akson çevresinde lipoprotein yapılı bir örtü oluşturur.

Bu örtüye **miyelin kılıf** adı verilir.

Schwann hücreleri ile miyelin kılıf aynı kavram değildir:

• Schwann hücresi, akson çevresinde bulunan hücredir.
• Miyelin kılıf, bu hücrelerin oluşturduğu örtüdür.

Miyelin Kılıf

Miyelin kılıf akson çevresinde bulunan lipoprotein yapılı örtüdür.

Temel görevleri:

• aksonun elektriksel izolasyonunu sağlamak,
• uyartı iletimini hızlandırmaktır.

Bu nedenle miyelin kılıfın varlığı, aksondaki iletim hızı açısından önemli bir yapısal özelliktir.

Ranvier Boğumu

Miyelin kılıf akson boyunca kesintisiz değildir.

Miyelin kılıfın kesintiye uğradığı bölgelere **Ranvier boğumu** denir.

Bir nöron şemasında miyelinli akson üzerinde miyelin parçaları arasında kalan boşluklar Ranvier boğumlarını gösterir.

Bu konunun sınırı içinde bilinmesi gereken temel yapı-görev ilişkisi:

• miyelin kılıfın aksonu saran örtü olduğu,
• Ranvier boğumunun miyelin kılıfın kesintiye uğradığı bölge olduğu

bilgisidir.

Miyelinli ve Miyelinsiz Sinirler

Ders kitabında görev yaptığı yapıya göre bazı sinirlerde miyelin kılıf bulunma durumuyla ilgili genel bir karşılaştırma yapılır.

• Beyin ve omurilikten **iskelet kaslarına** giden sinirler genellikle miyelinlidir.
• **İç organlara ve düz kaslara** giden sinirlerde ise genellikle miyelin kılıf bulunmaz.

Buradaki “genellikle” ifadesi önemlidir. Bu bilgi mutlak bir kural olarak değil, kitapta verilen genel özellik olarak değerlendirilmelidir.

Nöron Yapısında Bilginin Genel İlerleme Yönü

Nöronun yapısal bölümleri birlikte değerlendirildiğinde genel bilgi akışı şu şekilde düşünülür:

**Dendrit → Hücre gövdesi → Akson → Akson ucu**

Dendrit bilgiyi alır, hücre gövdesine ulaştırır. Akson bu bilgiyi hücre gövdesinden uzağa taşır. Akson ucu ise bilgiyi diğer bir nörona veya hedef hücreye aktarmaya uygun yapıdadır.

Bu sıralama nöronun yapısının görevine nasıl uyum sağladığını anlamayı kolaylaştırır.

Nöron Şemasını Okuma

Bir nöron şemasında yapılar görevleriyle birlikte tanınmalıdır.

Hücre Gövdesi

• çekirdek,
• organeller,
• sitoplazma

bulunur.

Dendrit

• kısa,
• çok sayıda,
• dallanmış,
• uyarı alır.

Akson

• daha uzun,
• daha kalın,
• hücre gövdesinden çıkar.

Schwann Hücresi

• akson çevresinde bulunur,
• miyelin kılıfın oluşumuna katılır.

Miyelin Kılıf

• akson çevresindeki lipoprotein örtüdür,
• izolasyon sağlar,
• iletimi hızlandırır.

Ranvier Boğumu

• miyelin kılıfın kesintiye uğradığı bölgedir.

Akson Ucu ve Sinaptik Uçlar

• aksonun son bölümüdür,
• dallanabilir,
• bilginin alıcı hücreye aktarılmasına katılır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Dendrit ile akson aynı yapı değildir.
• Dendritler kısa, çok sayıda ve dallanmıştır; akson genellikle daha uzun ve kalındır.
• Dendrit uyarıyı hücre gövdesine taşır; akson bilgiyi hücre gövdesinden uzaklaştırır.
• Akson ucu ile aksonun tamamı aynı kavram değildir.
• Akson ucundaki dallanmanın çok olması nöronun etki alanını genişletir.
• Schwann hücresi ile miyelin kılıf aynı değildir.
• Miyelin kılıf lipoprotein yapılı örtüdür.
• Ranvier boğumu, miyelin kılıfın kesintiye uğradığı yerdir.
• Akson çapı arttıkça iletim hızı artar.
• Miyelin kılıf elektriksel izolasyon sağlar ve iletim hızını artırır.
• Nörofibriller nörona şekil verir ve hücre içi madde taşınmasına katılır.
• Nöronların enerji ihtiyacı fazla olduğundan çok sayıda mitokondri bulunur.
• İskelet kaslarına giden sinirler genellikle miyelinli; iç organ ve düz kaslara giden sinirler genellikle miyelinsizdir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun hangi yapıyı tarif ettiğini belirle.
2. “Kısa, çok sayıda, dallanmış, uyarıyı alır” ifadesinde dendriti düşün.
3. “Uzun, kalın, hücre gövdesinden çıkar” ifadesinde aksonu düşün.
4. “Çekirdek, organeller, sitoplazma” ifadesinde hücre gövdesini düşün.
5. “Akson çevresinde lipoprotein örtü” ifadesinde miyelin kılıfı seç.
6. “Miyelin kılıfın kesintiye uğradığı yer” ifadesinde Ranvier boğumunu seç.
7. “Miyelini oluşturan hücre” sorusunda Schwann hücresini, “oluşan örtü” sorusunda miyelin kılıfı ayır.
8. İletim hızı sorularında akson çapı ve miyelin kılıfı birlikte değerlendir.
9. Şema sorularında bilgi akışını dendrit → hücre gövdesi → akson → akson ucu şeklinde izle.
10. Uzun nöron örneklerinde siyatik ve vagus sinirlerini kitap kapsamındaki örnekler olarak hatırla.

Konu Özeti

Nöron, sinir sisteminin uyarıları alma, değerlendirme ve cevapları hedef yapılara iletme görevine uygun özelleşmiş hücresidir.

Bir nöronun üç temel bölümü hücre gövdesi, dendrit ve aksondur. Hücre gövdesinde çekirdek, organeller ve sitoplazma bulunur. Nöronların enerji gereksinimi yüksek olduğundan çok sayıda mitokondri içerir. Nörofibriller nörona şekil verir ve hücre içi madde taşınmasına katılır.

Dendritler kısa, çok sayıda ve dallanmış uzantılardır; diğer nöron ve reseptörlerden gelen uyarıları alıp hücre gövdesine taşır. Akson daha uzun ve kalın uzantıdır; bilgiyi hücre gövdesinden uzak bölgelere taşır.

Aksonun sonunda akson ucu ve sinaptik uçlar bulunur. Dallanmanın fazla olması nöronun etki alanını artırır.

Akson çapı arttıkça iletim hızı artar. Schwann hücrelerinin akson çevresinde oluşturduğu lipoprotein örtü miyelin kılıftır. Miyelin kılıf elektriksel izolasyon sağlar ve iletimi hızlandırır. Miyelin kılıfın kesintiye uğradığı bölgelere Ranvier boğumu denir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Nöronu tanımlayabilmelisin.
• Nöronun üç temel bölümünü sayabilmelisin.
• Hücre gövdesinin içerdiği temel yapıları açıklayabilmelisin.
• Nöronlarda çok sayıda mitokondri bulunmasının nedenini yorumlayabilmelisin.
• Nörofibrillerin görevlerini açıklayabilmelisin.
• Dendrit ve aksonu yapı ve görev bakımından karşılaştırabilmelisin.
• Akson ucunun ve sinaptik uçların genel görevini açıklayabilmelisin.
• Akson dallanmasının etki alanıyla ilişkisini yorumlayabilmelisin.
• Akson çapı ile iletim hızı arasındaki ilişkiyi açıklayabilmelisin.
• Schwann hücresi ile miyelin kılıfı ayırt edebilmelisin.
• Miyelin kılıfın görevini açıklayabilmelisin.
• Ranvier boğumunu tanımlayabilmelisin.
• Miyelinli ve miyelinsiz sinirlerle ilgili kitapta verilen genel karşılaştırmayı söyleyebilmelisin.
• Bir nöron şemasındaki temel yapıları doğru biçimde etiketleyebilmelisin.