Uyartıların Alınması (Reseptörler ve Uyaran Çeşitleri) Ders Notu

Uyaran ve Uyartı

Canlılar iç ve dış çevreden gelen uyaranlara maruz kalır.

Hayvanlarda uyaranların nöronlarda meydana getirdiği kimyasal ve elektriksel değişime uyartı denir.

Canlının tepki verebilmesi için uyaranın reseptörle alınması, uyartıya dönüştürülmesi, iletilmesi ve merkezî sinir sisteminde yorumlanması gerekir.

Duyu Organı ve Reseptör

Duyu organları, reseptörleri bulunduran özel organlardır.

Reseptörler farklı enerji biçimlerindeki uyaranları algılar ve uyartıya dönüştürür.

Reseptörler:

• özelleşmiş epitel hücresi,
• nöron

yapısında olabilir.

Duyu epiteli yapısındaki reseptörler bilgiyi duyu nöronlarına aktarır.

Nöron yapısındaki reseptörler uyaranı doğrudan algılar ve iletimin başlangıcını sağlar.

Dil ve kulaktaki reseptörler epitel yapıdadır.

Uyaran Çeşitleri

Fiziksel uyaranlar:

• ısı,
• ışık,
• dokunma,
• basınç,
• gerilme,
• hareket,
• ses dalgaları,
• elektrik,
• manyetizma.

Kimyasal uyaranlar:

• koku molekülleri,
• tat molekülleri.

Mekanoreseptörler

Mekanik enerji biçimlerini algılar.

Algıladıkları uyaranlar:

• dokunma,
• basınç,
• gerilme,
• hareket,
• ses dalgaları.

Deri ve kulakta bulunur.

Kemoreseptörler

Kimyasal uyaranları algılar.

Koku ve tat duyularında görev yapar.

Burun ve dilde bulunur.

Termoreseptörler

Sıcak ve soğuk gibi ısı değişikliklerini algılar.

Çoğunlukla deri ve dilde bulunur.

Ağrı Reseptörleri

Nosiseptör olarak da adlandırılır.

Doku hasarına duyarlıdır.

Serbest sinir uçlarıdır.

Beyin hariç tüm vücutta bulunur.

Elektromanyetik Reseptörler

Işık, elektrik ve manyetizma gibi elektromanyetik enerji biçimlerini algılar.

Gözdeki fotoreseptörler bu gruba örnektir.

Reseptörlerin Çalışma Mantığı

Fiziksel veya kimyasal uyaran reseptör tarafından algılanır.

Uyaran elektriksel bilgiye dönüştürülür.

Uyartı nöronlarla merkezî sinir sistemine taşınır.

Yorumlama beyin ve omurilikteki ilgili merkezlerde yapılır.

Hayvan Örnekleri

Yayın balığı, derisindeki kemoreseptörlerle tat yoğunluğunu algılayabilir.

Alman çoban köpeğinin gelişmiş burun kemoreseptörleri güçlü koku duyusu sağlar.

Çukur engereğinin pit organındaki termoreseptörler avdan yayılan ısıyı algılar.

Yunuslar geri dönen ses dalgalarını işitme organlarıyla algılayarak engel ve balık sürülerinin yerini belirleyebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Uyaran çevresel etkidir; uyartı nöronlarda oluşan değişimdir.

Reseptör algılar, merkezî sinir sistemi yorumlar.

Mekanoreseptör yalnız dokunmayı algılamaz.

Kemoreseptör koku ve tatla ilişkilidir.

Nosiseptör serbest sinir ucudur.

Fotoreseptör, elektromanyetik reseptör grubundadır.

Kısa Özet

Reseptörler çevreden gelen fiziksel ve kimyasal uyaranları algılayarak uyartıya dönüştürür. Uyartı merkezî sinir sistemine taşınır ve burada yorumlanır. Reseptörler mekanoreseptör, kemoreseptör, termoreseptör, nosiseptör ve elektromanyetik reseptör olarak sınıflandırılır.